Użądlenie osy lub pszczoły – objawy i leczenie alergii na jad owadów

Ukąszenie pszczoły, osy, szerszenia czy trzmiela nie jest przyjemne, jednak dla niektórych z nas może być śmiertelne. Nie da się przewidzieć, jak zareagujemy na jad osy czy pszczoły, a silna reakcja alergiczna po ugryzieniu owada może zaskoczyć zarówno nas, jak i nasze otoczenie.

Ukąszenie pszczoły, osy, szerszenia czy trzmiela nie jest przyjemne, jednak dla niektórych z nas może być śmiertelne. Nie da się przewidzieć, jak zareagujemy na jad osy czy pszczoły, a silna reakcja alergiczna po ugryzieniu owada może zaskoczyć zarówno nas, jak i nasze otoczenie.

W momencie użądlenia jad wnika do organizmu człowieka. U większości osób dochodzi do niegroźnej reakcji fizjologicznej – w miejscu użądlenia pojawiają się najczęściej:


  • zaczerwienienie;
  • niewielki obrzęk o średnicy mniejszej niż 10 cm;
  • ból.


Po użądleniu przez osowate może pojawić się też gorączka.


Inaczej jest w przypadku alergików – w ich organizmie dochodzi do połączenia alergenów jadu z immunoglobulinami E (IgE). W wyniku przemian zachodzących w komórkach dochodzi do produkcji i uwalniania czynnych substancji zwanych mediatorami, które działają w najbliższym otoczeniu. Jeśli jest ich dużo, przedostają się do krwi i wraz z nią do całego organizmu, a im jest ich więcej, tym większe ryzyko gwałtownie przebiegającej, ciężkiej, zagrażającej życiu reakcji ogólnej.


Czytaj też: Ukąszenia owada – opuchlizna, rumień, swędzenie


Alergia po użądleniu pszczoły, osy, szerszenia

Badania epidemiologiczne dotyczące alergii na jad owadów są nieliczne i podają bardzo rozbieżne wyniki, jednak szacuje się, że reakcje miejscowe o charakterze alergicznym występują u kilkunastu procent populacji Europy, natomiast reakcje uogólnione, dotyczące całego organizmu, u 0,6-3,5 proc. osób dorosłych i poniżej 0,5 proc. dzieci.


W Polsce i pozostałych krajach Europy Środkowej uczula głównie jad pszczół, natomiast w Wielkiej Brytanii, USA i Ameryce Środkowej częstsza jest alergia na jad os i szerszeni. W Polsce największa aktywność pszczół przypada na okres od połowy lipca do końca sierpnia, osy pojawiają się później, bo od końca lipca do początków września.


Owady prowadzą dzienny tryb życia, użądlenia w nocy prawie się nie zdarzają. Największy odsetek osób uczulonych jest wśród pszczelarzy (oraz członków ich rodzin) – szacuje się, że alergia na jad pszczół może dotyczyć nawet 60 proc. osób pracujących w pasiekach. Przebieg tych reakcji uczuleniowych zazwyczaj jest jednak łagodny, co wynika z szeregu procesów immunologicznych, które zachodzą w organizmach pszczelarzy pod wpływem powtarzających się regularnie użądleń (wraz z kolejnymi użądleniami wzrasta stężenie ochronnych przeciwciał, co stanowi rodzaj naturalnej immunoterapii).


Objawy alergii po użądleniu osy, pszczoły, szerszenia, trzmiela

  • Reakcja uczuleniowa – u osoby nieuczulonej jedno użądlenie owada może być bolesne i powodować niewielkie reakcje fizjologiczne, jednak nie stanowi zagrożenia dla zdrowia i życia. U takich osób niebezpieczne jest dopiero użądlenie przez wiele owadów równocześnie, po którym mogą wystąpić objawy toksyczne.
  • Użądlenie wielokrotne – pacjent użądlony wielokrotnie musi zostać poddany hospitalizacji. Dla alergika poważnym zagrożeniem jest już pojedyncze ukłucie jednego owada, a do rozwoju objawów dochodzi w ciągu kilku do kilkudziesięciu minut od zdarzenia.
  • Reakcja dwufazowa – u niektórych osób może dochodzić również do mylącej reakcji dwufazowej, polegającej na nawrocie objawów po chwilowym polepszeniu stanu zdrowia. Zasadniczo uważa się, że im szybciej pojawia się reakcja alergiczna, tym gwałtowniejszy jest jej przebieg.
  • Silne reakcje miejscowe (intensywny ból, duży obrzęk trwający dłużej niż doba) zazwyczaj nie zagrażają życiu, jeśli występują w obrębie kończyn, znacznie bardziej niebezpieczne są użądlenia okolic szyi, głowy, wnętrza jamy ustnej i języka (możliwe, gdy alergik wypije płyn z pływającym w nim owadem), gdyż reakcja miejscowa tkanek może doprowadzić do obrzęku gardła lub krtani i spowodować śmierć wskutek uduszenia. Jeśli w wyniku użądlenia dochodzi do ogólnoustrojowej reakcji uczuleniowej, jej konsekwencje mogą być bardzo groźne niezależnie od miejsca użądlenia.


Czytaj też: Użądlenia i ukąszenia – leki i domowe sposoby


Użądlenie osy, pszczoły – co robić?

  • Użądlenie pszczoły – w przypadku użądlenia przez pszczołę konieczne jest jak najszybsze wyciągnięcie żądła – najlepiej poprzez podważenie go, a nie obustronny chwyt, który może wycisnąć do tkanek jeszcze więcej jadu.
  • Użądlenie osy – osowate nie zostawiają żądeł w ciele ofiary, w przypadku gwałtownego strząśnięcia owada w rance może jednak pozostać jakaś ich odłamana część (bez woreczka jadowego, ale np. zainfekowana bakteriami). Oczyszczone z pozostałości owada ranki należy schłodzić zimnym okładem (niska temperatura obkurcza naczynia krwionośne i przeciwdziała roznoszeniu się jadu).


użądlenie pszczoły - żądło w skórzeW przypadku użądlenia przez pszczołę konieczne jest jak najszybsze wyciągnięcie żądła – najlepiej poprzez podważenie go, a nie obustronny chwyt, który może wycisnąć do tkanek jeszcze więcej jadu / 123RF


Jeśli pojawia się tylko łagodna reakcja miejscowa, zwłaszcza jeśli użądlenie dotyczy kończyn, jako doraźna pomoc zazwyczaj wystarcza doustny lek przeciwhistaminowy (bez recepty) oraz obserwacja.


Czytaj też: Kleszcze w skórze: jak wyciągnąć kleszcza?


Użądlenie pszczoły lub osy – kiedy do lekarza? (użądlenie w głowę, szyję, jamę ustną)

  • Użądlenia w głowę, szyję czy jamę ustną koniecznie trzeba skonsultować z lekarzem. Błyskawiczną pomoc medyczną musi też otrzymać osoba, która po użądleniu czuje się osłabiona, a jej objawy pasują do reakcji typowych dla uczuleń ogólnoustrojowych.
  • Wstrząs anafilaktyczny – w przypadku podejrzenia wstrząsu anafilaktycznego pacjenta trzeba ułożyć na plecach z uniesionymi nogami i natychmiast wezwać pogotowie. Pacjenci, którzy w przeszłości miewali już incydenty reakcji systemowych w wyniku użądleń, zazwyczaj zdają sobie sprawę z konsekwencji tego typu zdarzeń i w okresie letnim mają przy sobie leki – preparat przeciwhistaminowy i steryd w tabletkach, a w ciężkich przypadkach adrenalinę w autostrzykawce do podania domięśniowego.
  • Użądlenie pszczoły lub osy a astma i inne alegie – jeśli chorzy dodatkowo są astmatykami, powinni posiadać również inhalator z lekiem rozszerzającym oskrzela. Jeśli pacjent jest przytomny, powinien sam zrobić sobie zastrzyk (alergicy są w tym przeszkoleni przez lekarza), jeśli natomiast osoba nieprzytomna ma autostrzykawkę (podobną do długopisu), może zrobić to osoba postronna – zdecydowanym ruchem przykładając przyrząd do mięśnia czworogłowego uda (nawet przez spodnie) i czekając około 10 sekund. Resztę zrobi automat. Pacjent musi zostać niezwłocznie zabrany do szpitala.


Alergia na jad owadów – testy i immunoterapia (odczulanie)

Nie ma metody prewencyjnej, która pozwoliłaby ustalić, że pacjent nieużądlony z pewnością jest uczulony na jad owadów. Choć możliwe jest odpłatne wykonanie testów skórnych na jad poszczególnych owadów, ich wyniki nie są jednoznaczne – dodatni wynik stwierdza się u około 25 proc. badanych osób, ale tylko u około 10 proc. z nich występują objawy kliniczne wskazujące na związek z uczuleniem.


Alergia na jad może zresztą pojawić się u człowieka w dowolnym momencie życia, negatywny wynik nie zawsze jest więc gwarancją braku reakcji alergicznej w przyszłości. Natomiast osoby, które doświadczyły reakcji ogólnoustrojowej na użądlenie, poddawane są pełnej diagnostyce i – jeśli badanie potwierdzi alergię na jad konkretnego owada – immunoterapii swoistej.


użądlenie pszczoły - zaczerwienienie i rumień po ukąszeniu pszczoły lub osyW miejscu użądlenia pszczoły lub osy pojawia się najczęściej zaczerwienienie i niewielki obrzęk o średnicy mniejszej niż 10 cm / 123RF


Zasadą leczenia jest podawanie stopniowo zwiększanej dawki wyciągu alergenowego jadu, na który chory jest uczulony, wytwarzając w ten sposób stan tolerancji układu odpornościowego. Immunoterapia trwa długo, bo nawet pięć lat, a stwierdzenie jej skuteczności bywa trudne, gdy pacjent nie ma kolejnych incydentów użądleń. Dlatego w niektórych przypadkach wykorzystuje się tzw. żądlenie prowokowane, stosowane wyłącznie w wysokospecjalistycznych placówkach medycznych i pod pełną kontrolą lekarzy.


Jak nie dać się użądlić przez pszczołę lub osę?

  • unikać spożywania owoców i picia słodkich napojów podczas przebywania na otwartej przestrzeni (a zwłaszcza picia z butelek o ciemnym kolorze, do których może niepostrzeżenie wlecieć owad)
  • lepiej unikać łąk i sadów, gdy na ziemi znajdują się dojrzałe owoce
  • należy zawsze zakładać buty, chodzenie boso (zwłaszcza po trawie) zwiększa ryzyko użądleń
  • kosze i kubły na śmieci powinny mieć pokrywę, resztki żywności nie powinny leżeć na wierzchu
  • unikać mocnego perfumowania się latem – intensywny zapach może przyciągać owady
  • dbać o higienę – owady przyciąga również zapach potu
  • w przypadku ataku owadów należy chronić głowę i nie krzyczeć (zamknąć usta)


Czytaj też: Nimfy kleszcza – jak wyglądają?

Autor: jot / ​Kamila Śnieżek