​Stwardnienie rozsiane – objawy, leczenie, przyczyny, rokowania. Czy SM jest dziedziczne?

Stwardnienie rozsiane (SM) to przewlekła choroba ośrodkowego układu nerwowego. Pierwsze objawy to m.in. zaburzenie widzenia (podwójne widzenie, utrata wzroku w jednym oku), nerwobóle, objawy pniowe (drętwienia, zawroty głowy), zaburzenia czucia i niedowłady kończyn. Czym jest SM, jakie są objawy choroby i rokowania?

Stwardnienie rozsiane (SM) to przewlekła choroba ośrodkowego układu nerwowego. Pierwsze objawy to m.in. zaburzenie widzenia (podwójne widzenie, utrata wzroku w jednym oku), nerwobóle, objawy pniowe (drętwienia, zawroty głowy), zaburzenia czucia i niedowłady kończyn. Czym jest SM, jakie są objawy choroby i rokowania?

Pierwsze objawy stwardnienia rozsianego mogą pojawić się w każdym wieku – ale najczęściej choroba ujawnia się między 20. a 40. rokiem życia.


Czym jest stwardnienie rozsiane i na czym polega mechanizm tej choroby? SM to postępująca, przewlekła choroba demielinizacyjna, co oznacza, że proces patologiczny dotyczący układu nerwowego polega na stopniowym rozpadaniu się osłonek mielinowych. Mielina, czyli osłonki mielinowe otaczają i chronią większość włókien nerwowych.


Istotą stwardnienia rozsianego jest więc patologiczny, rozsiany (czyli wieloogniskowy – występujący w wielu miejscach organizmu) proces w ośrodkowym układzie nerwowym. Objawy stwardnienia rozsianego w przebiegu choroby mogą mieć charakter rzutów lub powolnego postępowania – charakterystyczną cechą stwardnienia rozsianego jest również wielofazowy przebieg z okresami remisji i zaostrzeń symptomów.


Stwardnienie rozsiane – przyczyna nie jest znana

Chorobę pierwszy raz opisał francuski lekarz neurolog Jean-Martin Charcot w 1868 roku, zwracając uwagę na „spowolnione myślenie” i „osłabienie pamięci” u pacjentów z SM. W opracowaniu informacji o niezdefiniowanej wówczas chorobie Charcot powoływał się na obserwacje wielu innych badaczy, którzy już wcześniej wpadli na jej trop (o pacjentach z podobnymi do SM objawami pisali wcześniej m.in. Charles-Joseph Bouchard, Leopold Ordenstein, Edmé Félix Alfred Vulpian). Do dziś używa się pojęcia triady Charcota – czyli zestawu trzech charakterystycznych objawów stwardnienia rozsianego (1. drżenie; 2. ataksja – niezborność ruchów; 3. dyzartria – zaburzenie mowy).


Od momentu pierwszej rozprawki o stwardnieniu rozsianym nie udało się określić konkretnej przyczyny powstawania choroby. Patologiczny czynnik dający początek rozwojowi SM może mieć związek z zaburzeniem pracy układu odpornościowego, dlatego stwardnienie rozsiane zaliczane jest do chorób autoimmunologicznych, w których układ odpornościowy z niejasnych przyczyn atakuje zdrowe komórki własnego organizmu.


Stwardnienie rozsiane – pierwsze objawy

Choroba w pierwszej fazie może rozwijać się w ukryciu i nie dawać wyraźnych symptomów. Czasami jedynym pierwszym zwiastunem stwardnienia rozsianego jest pozagałkowe zapalenie nerwu wzrokowego, w przebiegu którego mogą wystąpić: ból oka i głowy, zaburzona ostrość widzenia lub zaburzenie rozpoznawania kolorów, podwójne widzenie.


Pierwsze objawy stwardnienia rozsianego to m.in.:


  • zmiany czucia na twarzy (mrowienie, drętwienie);
  • zmiany czucia w kończynach;
  • osłabienie, zmęczenie;
  • osłabienie kończyn dolnych;
  • zaburzenia wzroku (np. częściowe zaniewidzenie);
  • zaburzenia równowagi.

Rzadko pierwszym objawem stwardnienia rozsianego są problemy z oddawaniem moczu.


Stwardnienie rozsiane – objawy

  • zaburzenia wzroku:
  • podwójne widzenie,
  • oczopląs,
  • utrata wzroku w jednym oku,
  • zaburzenia ruchomości gałek ocznych,
  • powracające zapalenia nerwu wzrokowego;
  • zaburzenia równowagi:
  • brak koordynacji ruchów,
  • zawroty głowy,
  • chwiejny chód,
  • utrata równowagi,
  • wzrost napięcia mięśniowego;
  • problemy z oddawaniem moczu:
  • nietrzymanie moczu,
  • nagła potrzeba oddania moczu,
  • częstomocz,
  • brak kontroli nad oddawaniem moczu;
  • problemy z wypróżnianiem:
  • zaparcia,
  • problem z kontrolą zwieraczy;
  • zaburzenia poznawcze i emocjonalne:
  • zaburzenia pamięci krótkotrwałej,
  • zaburzenia koncentracji,
  • problem z nauką nowych rzeczy,
  • wahania nastroju, depresja;
  • nadmierne uczucie gorąca lub zimna;
  • ataksja móżdżkowa:
  • drżenie zamiarowe kończyn;
  • problem z wykonaniem płynnych ruchów.



Stwardnienie rozsiane – objawy skórne

Objawy SM obejmują odczucia skórne o różnym nasileniu:


  • przeczulica skórna,
  • nagłe zaburzenia czucia w rękach,
  • nadwrażliwość na dotyk,
  • mrowienie, uczucie drętwienia skóry.


Stwardnienie rozsiane – postacie choroby

Objawy i przebieg stwardnienia rozsianego mogą być różne – w zależności od rodzaju choroby:


  • stwardnienie rozsiane nawracająco-zwalniające – najczęściej występujący typ SM (szacuje się, że nawet w 80 proc. przypadków od tego rodzaju zaczyna się SM); charakteryzuje się nawracającymi rzutami choroby (o różnej częstotliwości), które trwają od kilku do kilkunastu dni; ta postać SM może z czasem przejść w postać wtórnie postępującego stwardnienia rozsianego;
  • stwardnienie rozsiane pierwotnie postępujące – objawy SM narastają stale, bez rzutów i nagłych zaostrzeń; pacjenci z tym typem SM (to często mężczyźni po 40. roku życia) mogą odczuwać objawy związane z zaburzeniem równowagi i koordynacji ruchowej;
  • stwardnienie rozsiane wtórnie postępujące – ta postać choroby występuje u pacjentów, którzy wcześniej przechodzili przez fazę nawracająco-zwalniającą, z czasem narastają u nich objawy neurologiczne – bez okresów remisji.



Stwardnienie rozsiane badania, diagnostyka, badania krwi

Podstawą diagnostyki SM jest wywiad lekarski, badania neurologiczne oraz badania dodatkowe. Badania wykonywane w diagnostyce stwardnienia rozsianego to m.in.:

  • rezonans magnetyczny (MRI) – dzięki temu badaniu możliwe jest wykrycie zmian demielinizacyjnych;
  • tomografia komputerowa – pomaga nie tylko w zdiagnozowaniu SM, ale też w monitorowaniu choroby w trakcie jej leczenia;
  • badanie immunoglobulin w płynie mózgowo-rdzeniowym – badanie płynu mózgowo-rdzeniowego polega na wykonaniu nakłucia lędźwiowego.


Podstawą diagnostyki SM jest wywiad lekarski, badanie neurologiczne oraz badania dodatkowe, w tym rezonans magnetyczny (MRI) - dzięki temu badaniu możliwe jest wykrycie zmian demielinizacyjnych / PixabayPodstawą diagnostyki SM jest wywiad lekarski, badanie neurologiczne oraz badania dodatkowe, w tym rezonans magnetyczny (MRI) - dzięki temu badaniu możliwe jest wykrycie zmian demielinizacyjnych / Pixabay


Różnicowanie w diagnostyce SM

Objawy stwardnienia rozsianego mogą przypominać inne choroby:


  • Zespół Devica,
  • choroba Schildera,
  • ostre rozsiane zapalenie mózgu i rdzenia,
  • borelioza,
  • bruceloza,
  • guzy i udary mózgu,
  • toczeń układowy trzewny,
  • sarkoidoza (choroba Besniera-Boecka-Schaumanna),
  • Zespół Arnolda-Chiariego,
  • chłoniak.


Czytaj też: Chłoniak – objawy, rokowania, morfologia, leczenie


Stwardnienie rozsiane – leczenie i leki

Niestety, nie istnieje żadna metoda leczenia przyczynowego stwardnienia rozsianego. Terapia SM polega przede wszystkim na minimalizowaniu objawów i rzutów choroby, dobraniu leków modyfikujących jej przebieg.


  • Leczenie rzutów stwardnienia rozsianego – glikokortykosteroidy (metyloprednizolon dożylnie lub prednizon doustnie) stosowane są w celu skrócenia rzutów SM. O dawkach i dobrze leków stosowanych w leczeniu objawowym SM decyduje lekarz prowadzący.
  • Leczenie objawowe stwardnienia rozsianego – polega na minimalizowaniu objawów choroby (czyli stosowanie leków na zawroty głowy, ból głowy, zaburzenia kontroli zwieraczy itd.)
  • Leczenie modyfikujące przebieg choroby – polega przede wszystkim na spowolnieniu progresji choroby, tak aby pacjent jak najdłużej zachował sprawność. W terapiach SM zatwierdzonych m.in. przez FDA stosuje się m.in. interferony, mitoksantron, octan glatirameru, fingolimod, natalizumab, alemtuzumab, teryflunomid, fumaran dimetylu.


Uzupełnieniem leczenia farmakologicznego są m.in.: fizjoterapia, terapia zajęciowa i logoterapia.


Czytaj też: Na czym polega leczenie zimnem? Na co pomaga krioterapia?


Stwardnienie rozsiane – rokowania

Metody leczenia i terapii modyfikujących przebieg stwardnienia rozsianego dynamicznie się rozwijają – obecnie oczekiwana długość życia osób z SM jest już niemal taka sama, jak osób zdrowych.

Rokowania u pacjentów ze stwardnieniem rozsianym zależy od wielu czynników – w tym m.in. od podtypu choroby, chorób towarzyszących, płci, rasy, wieku.


W diagnostyce stwardnienia rozsianego wykonuje się m.in. badanie tomograficzne - to badanie nieinwazyjne, bezbolesne i krótkotrwałe / Pixabay

W diagnostyce stwardnienia rozsianego wykonuje się m.in. badanie tomograficzne - to badanie nieinwazyjne, bezbolesne i krótkotrwałe / Pixabay


Często zadawane pytania o stwardnienie rozsiane:

1. Stwardnienie rozsiane – ile się żyje?

  • Często zadawanym pytaniem o stwardnienie rozsiane jest pytanie o rokowania po zdiagnozowaniu SM – nie można ich niestety przewidzieć badaniami laboratoryjnymi, a na prognozy rozwoju stwardnienia rozsianego wpływa cała gama czynników. Obecnie metody leczenia SM rozwinęły się na tyle, że długość życia pacjentów ze stwardnieniem rozsianym jest już niemal na poziomie osób zdrowych.


2. Stwardnienie rozsiane – czego nie wolno? Jaka dieta na stwardnienie rozsiane?

  • Przede wszystkim: nie wolno poddać się chorobie! Należy pamiętać, że nieużywane mięśnie zanikają, a więc od początku choroby warto zadbać o dobór odpowiednich ćwiczeń i rehabilitację. Bardzo ważna jest też odpowiednia dieta (np. odkryto, że u osób, które miały niedobór witaminy D w dzieciństwie - częściej występuje SM). Nie istnieje konkretna dieta na stwardnienie rozsiane, zaleca się jeść zdrowo i umiarkowanie (dieta śródziemnomorska, ryby, jarzyny, owoce i witaminy z minerałami).


3. Czy stwardnienie rozsiane jest dziedziczne?

  • Stwardnienie rozsiane nie jest dziedziczną chorobą, choć pojawia się coraz więcej doniesień o czynnikach genetycznych, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia SM (np. ze statystyk wynika, że stwardnienie rozsiane bardzo rzadko występuje u Azjatów).


4. Jak rozpoznać stwardnienie rozsiane?

  • Rozpoznanie SM to wieloetapowy proces – poza wywiadem lekarskim i podstawowymi badaniami neurologicznymi kluczowe jest różnicowanie i wykluczanie innych chorób neurologicznych.


5. Czy stwardnienie rozsiane zawsze kończy się na wózku?

  • Choroba nie musi doprowadzić do niepełnosprawności, bardzo dużo zależy od momentu zdiagnozowania – w wielu przypadkach decydujące znacznie ma wczesne rozpoznanie choroby. Kluczowe jest też wdrożenie od początku właściwego leczenia i trzymanie się wszelkich zaleceń lekarskich. Zazwyczaj łagodniejszy przebieg choroby występuje u osób, u których pierwszym objawem były zaburzenia widzenia, a nie niedowład. W leczeniu SM bardzo ważna jest konsekwencja, łączenie różnych metod i zachowanie pogody ducha. Stwardnienie rozsiane to nie wyrok – cały czas trwają badania nad nowymi formami terapii, a nowe obiecujące leki kontrolujące objawy i modyfikujące przebieg choroby już teraz chronią pacjentów przed wózkiem inwalidzkim.


fot. 123RF / Pixabay

Autor: Jacek Krajl