Przez żołądek do zdrowia

Spośród 170 znanych chorób cywilizacyjnych ponad 80 jest nierozerwalnie związana z nieprawidłowym odżywianiem. To tzw. choroby dietozależne. Przyjrzyjmy się im bliżej.

Spośród 170 znanych chorób cywilizacyjnych ponad 80 jest nierozerwalnie związana z nieprawidłowym odżywianiem. To tzw. choroby dietozależne. Przyjrzyjmy się im bliżej.

Choroby dietozależne stały się w XXI w. powszechnym problemem w coraz bardziej cywilizowanym świecie. Przyczyn występowania tego typu chorób jest wiele, jednakże dotyczą one przede wszystkim nieracjonalnego żywienia, czyli nieprawidłowego zestawienia ilościowego i jakościowego produktów odżywczych.

Do najczęstszych błędów żywieniowych należą:

− zbyt wysoki bilans energetyczny,

− nadmierne spożycie cukru, soli i tłuszczów,

− nadmiar toksyn,

− nadmiar wolnych rodników,

− niedobór witamin,

− niedobór błonnika pokarmowego,

− uboga mikroflora jelitowa.

W 1999 r. członkowie Światowej Organizacji Zdrowia wyodrębnili choroby przewlekłe powstające na tle wadliwego żywienia.

Do chorób dietozależnych należą:

1. Otyłość

2. Cukrzyca insulinoniezależna

3. Choroby sercowo-naczyniowe (choroba niedokrwienna serca, nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, zawał serca, udar mózgu, miażdżyca)

4. Osteoporoza

5. Próchnica zębów

6. Nienowotworowe choroby jelita grubego

7. Kamica żółciowa

8. Nowotwory: jelita grubego, żołądka, trzustki, wątroby, gardła, przełyku, języka, endometrium, prostaty

9. Alkoholowe uszkodzenie wątroby i mózgu

Tab. 1. Zasadnicze błędy żywieniowe sprzyjające rozwojowi chorób dietozależnych

Choroba dietozależna

Zasadnicze błędy żywieniowe

Otyłość

Nadmierne spożycie tłuszczu

Cukrzyca insulinoniezależna

Nadmierne spożycie cukrów, tłuszczu

Choroby układu krążenia

Nadmierne spożycie soli kuchennej, cholesterolu, nasyconych kwasów tłuszczowych, alkoholu, niskie spożycie antyoksydantów, błonnika

Osteoporoza

Niskie spożycie wapnia w okresie rozwoju

Próchnica zębów

Nadmierne spożycie cukru

Nienowotworowe choroby jelita grubego

Niskie spożycie błonnika

Kamica żółciowa

Nadmierne spożycie tłuszczu, cholesterolu, niskie spożycie błonnika

Nowotwory

Nadmierne spożycie tłuszczów, czerwonego mięsa, niskie spożycie błonnika, witamin, antyoksydantów

Alkoholowe uszkodzenie wątroby i mózgu

Nadmierne spożycie alkoholu

Otyłość

Otyłość jest jedną z najczęstszych chorób cywilizacyjnych uwarunkowaną nieracjonalnym odżywianiem. Szacuje się, że w krajach rozwiniętych dotyka ona nawet kilkadziesiąt procent populacji ludzkiej i niestety liczba ta w kolejnych latach może drastycznie wzrosnąć.

Poza względami estetycznymi otyłość stanowi także poważne zagrożenie dla zdrowia i życia. Im dłużej trwa nieleczona, tym większe ryzyko rozwoju innych chorób, takich jak: choroby układu sercowo-naczyniowego (nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca, niewydolność serca, miażdżyca, udar mózgu), nowotwory (zwłaszcza piersi i okrężnicy), cukrzyca typu II, zburzenia oddychania, próchnica, zmiany zwyrodnieniowe stawów czy kamica żółciowa. Dodatkowo osoby otyłe mają mniejszą zdolność motoryczną, charakteryzuje je niezgrabność, mała płynność i dynamiczność ruchów, ociężałość, a co więcej, za duża masa ciała przeciąża kręgosłup, co skutkuje bólem pleców.

Cukrzyca

Cukrzyca, która rozwija się w wyniku złego odżywiania, jest cukrzycą typu II, czyli tzw. insulinoniezależną. Jak już wspomniano, ryzyko zachorowania na cukrzycę wzrasta ośmiokrotnie przy nadwadze i otyłości. Według danych statystycznych na 100 cukrzyków 80 jest otyłych, można więc cukrzycę typu II nazwać „cukrzyco-otyłością”.

W przebiegu cukrzycy dochodzi do poważnych zaburzeń przemiany węglowodanów, tłuszczów i białek, gdyż insulina nie spełnia swoich podstawowych funkcji, czyli obniżenia poziomu cukru we krwi. Występuje tzw. insulinoporność (mimo że organizm wytwarza normalną ilość insuliny, to jest ona niewystarczająca do obniżenia poziomu cukru we krwi). Nieleczona cukrzyca może prowadzić do zaburzenia pracy nerek i ich niewydolności, upośledzenia widzenia, zaburzeń neurologicznych, zmian skórnych czy innych powikłań w postaci np. stopy cukrzycowej.

Choroby układu krążenia

Również choroby układu krążenia są ściśle powiązane z nadmiernym przyrostem tkanki tłuszczowej. Jak już wspomniano, otyłość może przyczynić się do rozwoju miażdżycy, a tym samym zawału serca, udaru mózgu oraz do rozwoju nadciśnienia tętniczego.

Miażdżyca (stwardnienie naczyń) związana jest ze spożywaniem nadmiernych ilości tłuszczu, szczególnie miażdżycorodne są tłuszcze nasycone i kwasy tłuszczowe typu trans. Nadmierna ich ilość w diecie skutkuje odkładaniem się lipidów na wewnętrznej ścianie tętnic, a konsekwencją tego procesu jest postępujące zwapnienie naczyń tętniczych i tym samym utrata ich elastyczności.

Nieleczona miażdżyca prowadzi do całkowitego zamknięcia światła naczyń, a to do zawału serca lub udaru mózgu.

Zawał serca jest konsekwencją zamknięcia światła jednej z tętnic wieńcowych, najczęściej w wyniku oderwania się blaszki miażdżycowej. Blaszka ta wędruje wraz z krwią i tworzy zator w tętnicy wieńcowej, doprowadzając do niedotlenienia, niedożywienia serca, a w końcu martwicy mięśnia sercowego.

W podobny sposób rozwija się udar mózgu, z tym że oderwana blaszka miażdżycowa zatyka jedną z tętnic mózgowych, doprowadzając do martwicy tkanki mózgowej.

Nadciśnienie tętnicze objawia się wzrostem ciśnienia tętniczego serca powyżej wartości prawidłowych (130/90 mm Hg). Choroba rozwija się powoli, początkowo nie dając żadnych symptomów. Objawy (szum w uszach, bóle i zawroty głowy, przyspieszenie akcji serca, zaburzenia świadomości, bezsenność, ogólne osłabienie) pojawiają się niestety dopiero wtedy, gdy ciśnienie krwi jest już bardzo wysokie.

Osteoporoza

Osteoporoza jest metaboliczną chorobą układu kostno-szkieletowego, która charakteryzuje się niską masą i gęstością kości oraz upośledzoną mikroarchitekturą tkanki kostnej. Konsekwencją osteoporozy jest zwiększona kruchość i łamliwość kości oraz większe ryzyko ich złamań, zwłaszcza kości nadgarstka, kości udowej i kręgów kręgosłupa.

Czynników ryzyka wystąpienia osteoporozy jest wiele, jednym z nich jest nieprawidłowy sposób żywienia, konkretnie niedostateczne spożycie wapnia, a także w wielu przypadkach znaczenie ma niedobór witaminy D.

Próchnica zębów

Próchnica jest chorobą polegającą na demineralizacji i rozkładzie twardych tkanek zęba w wyniku obecności kwasów wytwarzanych przez bakterie namnażające się na płytce nazębnej. By rozwinęła się próchnica, potrzebna jest obecność cukrów w jamie ustnej, gdyż podstawą metabolizmu bakterii jest właśnie cukier. Uważa się, że najbardziej próchnicotwórcze są takie cukry jak: sacharoza, glukoza i fruktoza.

Konsekwencją próchnicy zębów jest odwapnienie i rozpad organicznych struktur zęba, co pociąga za sobą ryzyko utraty zębów, zapalenia dziąseł, rozwój ropni, a także ryzyko zakażenia krwi i różnych narządów, np. serca.

Nienowotworowe choroby jelit, kamica żółciowa

Nieracjonalne odżywianie obciąża przede wszystkim bezpośrednio przewód pokarmowy. Jedną z chorób jelit, która rozwija się na tle błędów żywieniowych, jest nieswoiste zapalenie jelita, tzw. wrzodziejące zapalenie jelita grubego, objawiające się utratą wagi, obecnością krwi w stolcu, bólami brzucha, biegunkami i (lub) zaparciami oraz ogólnym osłabieniem.

Innym schorzeniem jest kamica żółciowa, która polega na powstawaniu kamieni żółciowych w drogach żółciowych na skutek wytrącania się z żółci złogów cholesterolu, białka, bilirubiny, węglanu wapnia i bilirubinianu wapnia. Głównym czynnikiem rozwoju kamicy jest otyłość, prawidłowe żywienie może więc wpływać nie tylko na profilaktykę tej choroby, ale i na jej leczenie.

Nowotwory

Wykazano również nierozerwalny związek pomiędzy nadmierną zawartością tłuszczu w organizmie a występowaniem chorób nowotworowych. Zależność ta jest szczególnie istotna w przypadku występowaniem raka jelita grubego, przełyku, trzustki, nerek i piersi oraz prawdopodobnie raka pęcherzyka żółciowego. Dodatkowo nadmierne spożycie soli zwiększa ryzyko zachorowania na raka żołądka.

Oczywiste jest więc, że modyfikacja diety, a konkretnie wprowadzenie określonych składników odżywczych, może działać przeciwnowotworowo.

Tab. 2. Profilaktyka chorób nowotworowych poprzez wprowadzenie do diety określonych składników odżywczych

Produkt spożywczy

Prewencja nowotworowa

Błonnik pokarmowy

Rak jelita grubego

Warzywa i owoce niezawierające skrobi

Rak jamy ustnej, gardła, przełyku, płuc i żołądka

Siekany czosnek

Rak żołądka

Likopen

Rak prostaty

Karotenoidy

Rak jamy ustnej, gardła i płuc

Witamina C

Rak przełyku

Pamiętać należy jednak, że mimo iż choroby dietozależne są coraz popularniejsze, nie jesteśmy na nie skazani. Jak już wspomniano, wynikają one z nieprawidłowego żywienia, a przecież właśnie na to mamy wpływ. Profilaktyka chorób dietozależnych nie jest trudna. Podstawą diety jest przestrzeganie, aby był zrównoważony bilans energetyczny, tzn. aby istniała równowaga pomiędzy ilością dostarczanej energii a wydatkami energetycznymi organizmu. Dodatkowo należy wprowadzić do swojej diety kilka modyfikacji, jak spożywanie warzyw, owoców i pełnoziarnistych produktów zbożowych (aby zwiększyć w diecie ilość błonnika i antyoksydantów) oraz ograniczyć, a nawet zrezygnować całkowicie ze spożycia słodyczy, produktów typu fast food, słonych przekąsek.

Autor: dr n. farm. Marta Kruk-Słomka