Pora na alergię

Jeśli kichanie albo swędząca wysypka towarzyszą nam przez cały rok, przyjrzyjmy się domowym pupilom: psom i kotom albo… kurzowi na półkach. Być może dopatrzymy się we własnym mieszkaniu alergicznego podłoża.

Rozmowa z prof. Jerzym Kruszewskim, kierownikiem Kliniki Chorób Infekcyjnych i Alergologii w Wojskowym Instytucie Medycznym w Warszawie, konsultantem krajowym w dziedzinie alergologii.


Objawy chorób alergicznych, zwłaszcza alergicznego nieżytu nosa, bardzo często są mylone z przeziębieniem. Czy tak trudno odróżnić te choroby?


Tak, ponieważ ich objawy mogą być identyczne. Właściwie tylko na podstawie informacji, w jakiej porze roku i w jakich sytuacjach się pojawiają, możemy myśleć o ich alergicznej przyczynie. Np. jeśli objawy występują w sezonie pylenia roślin, możemy podejrzewać, że ich przyczyną są pylące rośliny. W przypadku gdy objawy trwają cały rok, a mamy w domu kota, psa albo dużo roztoczy kurzu domowego, również możemy się doszukiwać alergicznego podłoża. Każdy nieżyt nosa, zwłaszcza przewlekły, powinien być zbadany pod kątem alergicznych uwarunkowań. Raczej nie powinniśmy zakładać z góry, że przyczyną dolegliwości jest alergia i od razu włączyć leczenie przeciwalergiczne. Trzeba to najpierw udokumentować, a leczenie może przeszkadzać w wykonywaniu badań.


Która pora roku sprzyja zachorowaniom na alergiczny nieżyt nosa?


Przyczyną alergicznego nieżytu nosa są przede wszystkim pylące rośliny, a pylenie przypada na okres od wczesnej wiosny do późnego lata, a właściwie do jesieni. W naszych warunkach najwcześniej pylą drzewa północne, takie jak olcha, leszczyna i brzoza. W następnej kolejności drzewa iglaste, które nas co prawda nie uczulają, ale uwrażliwiają nos osób uczulonych na trawy, które w polskich warunkach kwitną od połowy maja do końca czerwca. Jeżeli objawy nieżytu nosa występują w czasie wakacji, to najczęściej jest to „zasługa” chwastów, np. bylicy, pokrzywy, babki lancetowatej. Alergolog na podstawie rozmowy z pacjentem może domniemywać z dużym prawdopodobieństwem, jaka jest przyczyna jego dolegliwości. Jego wstępną diagnozę należy potwierdzić punktowymi testami skórnymi.


W jaki sposób leczy się alergiczny nieżyt nosa? Czy pacjenci mogą się leczyć sami, stosując leki przeciwhistaminowe dostępne w aptece bez recepty?


Nie można rozpoczynać procesu rozpoznawania choroby od leczenia. To zwykle poważny błąd. Poza tym jeśli pacjent najpierw zacznie przyjmować jakieś leki, a później zgłosi się do lekarza, to utrudni mu właściwe rozpoznanie, bo część leków nie tylko likwiduje objawy, ale wpływa też na wyniki testów skórnych. Pacjent może się leczyć sam np. lekami przeciwhistaminowymi, jeśli ma rozpoznany alergiczny nieżyt nosa, udokumentowany punktowymi testami skórnymi z użyciem alergenów wziewnych (alergeny pokarmowe bardzo rzadko są przyczyną dolegliwości ze strony nosa i oczu) i lekarz ustalił dla niego program postępowania, przewidując w nim samoleczenie. Jeśli takie leczenie okaże się niewystarczające, potrzebne będą silniejsze leki wydawane na receptę, np. sterydy donosowe. Są to stosunkowo bezpieczne leki, ich wadą jest jednak to, że działają tylko w obrębie nosa, podczas gdy w przebiegu wielu uczuleń wziewnych objawy dotyczą nie tylko nosa, ale również oczu, a często także dolnych dróg oddechowych. W takiej sytuacji możemy skojarzyć ze sobą leki przeciwhistaminowe i sterydy donosowe. Poza tym ostatnio wprowadzono nowe sterydy donosowe, wpływające korzystnie również na spojówkę oka.


Jak często występują skórne objawy alergii?


Prawie 40 proc. polskiego społeczeństwa to osoby uczulone, u których mogą się rozwinąć choroby alergiczne. Wszyscy mamy geny, które są zdolne do produkcji substancji, tzw. mediatorów, wywołujących alergie, ale u części z nas są one uśpione, a u innych aktywne. Prawdopodobnie środowisko, w którym obecnie żyjemy i tryb naszego życia powodują, że geny te budzą się coraz częściej i musimy się liczyć z tym, że liczba chorych będzie z każdym rokiem wzrastać.

Objawy skórne alergii, czyli najczęściej pokrzywka i atopowe zapalenie skóry, występują u ok. 5-7 proc. populacji. Mogą one, zwłaszcza pokrzywka, dokuczać sporadycznie lub ciągle, przez kilka lat, potem następuje dosyć długa remisja, a pod wpływem różnych czynników, m.in. zaniedbania higieny zębów, rozwoju innych infekcji dochodzi do nawrotów choroby. Choroby alergiczne towarzyszą chorym przez całe życie, ale możliwe są długie okresy braku objawów. Odrębnym problemem jest skórna alergia kontaktowa na substancje, z którymi nasza skóra styka się.


Czy w przypadku alergii skórnej również można mówić o predyspozycjach genetycznych?


Oczywiście, zwłaszcza w odniesieniu do atopowego zapalenia skóry, choć uwarunkowania dotyczą innych genów niż w przypadku astmy i alergicznego nieżytu nosa. Izolowane pokrzywki rzadko są uwarunkowane rodzinnie, a nadwrażliwość pojawia się bardzo często pod wpływem nowych pokarmów, dodatków spożywczych czy leków. Inną sprawą są pokrzywki występujące z groźnymi obrzękami różnych części ciała, które mogą mieć wrodzony, uwarunkowany rodzinnie charakter.


Jakie alergeny najczęściej wywołują objawy skórne?


Najczęściej kontaktowe, a są to głównie metale zawarte w ozdobach, które nosimy, w barwnikach używanych do barwienia tkanin, w cemencie czy tynku. Poza metalami uczulenie wywołują kosmetyki, substancje zapachowe i różne inne substancje dodawane do kosmetyków. Kolejna grupa to leki stosowane miejscowo, np. antybiotyki, takie jak neomycyna, bazy do kremów i maści. Pokrzywka wyjątkowo rzadko jest wywoływana alergenami kontaktowymi, częściej alergenami działającymi na nas poprzez drogę pokarmową lub czynnikami fizycznymi, takimi jak wysiłek fizyczny, ciepło czy zimno.

W przypadku atopowego zapalenia skóry, choroby o nie do końca poznanej patogenezie, zaostrzać dolegliwości mogą alergeny wziewne i pokarmowe, bo bezpośrednią przyczyną dolegliwości jest patologia skóry. Nie zawiera ona dostatecznej ilości gruczołów łojowych i potowych, jest sucha, swędzi, łuszczy się, łatwo ją podrażnić. Jeśli chory się drapie, ułatwia przenikanie przez skórę alergenów, które powodują wtórną alergizację. Atopowe zapalenie skóry u noworodka jest pierwszym sygnałem, że w przyszłości będzie cierpiał na alergię. Bardzo często w ten sposób manifestuje się nadwrażliwość lub alergia na mleko krowie. Dziecko wyrasta z alergii pokarmowej, ale jej miejsce zajmuje po latach alergiczny nieżyt nosa albo astma.


W jaki sposób leczy się alergie skórne?


Można zastosować terapię miejscową lub ogólną. Bardzo skuteczne, ale i niebezpieczne są maści zawierające glikokortykosteroidy. Wolno je stosować tylko przez kilka dni. Jeśli wciera się je przez dłuższy czas, niszczą skórę. Z czasem zaczyna ona przypominać pergamin. Po zakończeniu terapii maścią sterydową należy stosować maści nawilżające i natłuszczające oraz leki przeciwhistaminowe. Alternatywą dla maści ze sterydami jest nowa grupa leków – inhibitory kalcyneuryny, które również stosuje się miejscowo. Nie powodują takich działań niepożądanych jak sterydy, można je dłużej stosować i smarować nimi nawet twarz czy okolice narządów rodnych.

Autor: Mariola Marklowska-Dzierżak