Ostre zapalenie ucha

Są dzieci, które nigdy nie mają problemów z uszami. A są i takie, u których właściwie każda infekcja, każdy katar może skończyć się łagodniejszym, tzw. kataralnym zapaleniem ucha lub pełnoobjawowym ostrym zapaleniem ucha. Rozmowa z dr n. med. Grażyną Bartnik z Instytutu Fizjologii i Patologii Słuchu w Warszawie rozmawia Barbara Jagas.

Jakie są objawy ostrego zapalenia ucha środkowego u dzieci?


Jest to zapalenie, które trwa od tygodnia do dwóch. Najczęściej jest wywołane wirusami, ale może być też skutkiem infekcji górnych dróg oddechowych, nawet przy okazji zwykłego kataru. Dochodzi wtedy do rozprzestrzeniania się wirusa z błony śluzowej nosa na błonę śluzową trąbki słuchowej i ucha środkowego lub przez krwiobieg – w przypadku ogólnego zakażenia wirusowego. Jako pierwszy objaw występuje ból ucha, uczucie pełności w uchu oraz zwykle podwyższona temperatura ciała. Te objawy wraz z nieżytem nosa cofają się zwykle w ciągu kilku lub kilkunastu dni i stan dziecka powraca do normy. Dużo uporczywiej przebiega zapalenie ucha środkowego u dzieci z obniżoną odpornością. W tych przypadkach częściej dochodzi do zakażenia bakteryjnego z ropnym wysiękiem w uchu środkowym. Objawy zapalne (ból, gorączka) są wtedy bardziej nasilone i dziecko wymaga konkretnego leczenia.


Czy da się nie dopuścić do zapalenia ucha?


Są dzieci, które nigdy nie mają problemów z uszami. A są i takie, u których właściwie każda infekcja, każdy katar może skończyć się łagodniejszym, tzw. kataralnym zapaleniem ucha lub pełnoobjawowym ostrym zapaleniem ucha. U niemowlaków istotne są predyspozycje anatomiczne – takie dzieci mają znacznie krótsze i bardziej poziomo położone trąbki słuchowe. Ponieważ niemowlaki zwykle przebywają w pozycji leżącej, to wydzielina z nosa bardzo łatwo przechodzi do trąbek słuchowych i ucha. Z drugiej strony ucho środkowe łatwiej się u nich oczyszcza z wysięku zapalnego. Jednak u części tych maluchów utajone lub jawne zapalenie błony śluzowej nosa i wyściółki ucha środkowego przenosi się na wiek przedszkolny.


Jak w porę zauważyć, że dziecko jest chore i nie dopuścić do groźnych powikłań?


Najtrudniej jest z niemowlakami, przecież one nie powiedzą, że coś im dolega. Dlatego w ich przypadku każda infekcja zaczynająca się katarem może być groźna i trzeba wtedy dziecko obserwować. Jeśli oprócz kataru wystąpi skok temperatury, dziecko wymiotuje, traci apetyt, jest płaczliwe, niespokojne, to może być sygnał, że ucho zostało zajęte. Rozstrzygające jest badanie otoskopowe, które przeprowadza laryngolog. Większe zagrożenie ropnym zapaleniem ucha jest wtedy, jeśli katar ze śluzowo-surowiczego przechodzi w gęsty, żółty lub zielony. W przypadku stwierdzenia ropnego wysięku za błoną bębenkową, powinno się wykonać paracentezę, czyli przecięcie błony bębenkowej, żeby usunąć wydzielinę, która się tam zebrała. Takim sposobem zapobiega się powikłaniom.


A jaka jest przyczyna ostrego zapalenia ucha u większych dzieci?


Duże znaczenie ma tu osobnicza skłonność do zapaleń uszu, stan upowietrzenia wyrostka sutkowatego (mieszczącego się w sąsiedztwie ucha), zjadliwość wirusów i bakterii, odporność dziecka. Są dzieci, które nigdy nie mają problemów z uszami, mimo że przechodzą różne inne infekcje.


Jak leczymy zapalenie ucha?


Jeżeli jest to zapalenie wirusowe, to są dwie szkoły. Są zwolennicy podawania antybiotyków (aby nie doszło do powikłań bakteryjnych) i udrażniania trąbki słuchowej – po to, aby doszło do usunięcia wydzieliny. Trąbka słuchowa to rurka, która łączy ucho środkowe z nosogardłem. Jeżeli jest drożna, to wydzielina w sposób naturalny się stamtąd ewakuuje. Jeśli wydzielina zalega w przestrzeniach ucha środkowego, może przejść różne przeobrażenia (może zamienić się w gęstą, kleistą) i wtedy dochodzi do zrostów i innych powikłań. Ale jest i druga szkoła, która mówi, aby te pierwsze ostre zapalenia wirusowe leczyć tylko objawowo – czyli zmniejszać obrzęk, stan zapalny i udrożniać trąbkę słuchową. I czekać aż organizm sam zwalczy chorobę. Myślę, że jest to uzasadnione w przypadku dzieci, u których do zapalenia nie dochodzi w sposób nawracający, które mają dobrą odporność i mają szansę być pod kontrolą laryngologa. W innych przypadkach czasami warto dać antybiotyk, aby nie dopuścić do powikłań.


A jak rozpoznać zapalenie bakteryjne?


Objawy zapalenia są bardziej nasilone, katar gęsty, często ropny. Ból ucha i głowy jest znaczny, często tętniący, zazwyczaj wysoka gorączka, dziecko jest bardzo cierpiące. Może towarzyszyć temu ból gardła, kaszel i inne objawy infekcji. W bakteryjnym zapaleniu konieczny jest antybiotyk oraz leki rozrzedzające wydzielinę. Jeśli dochodzi do uwypuklenia błony bębenkowej, kiedy wydzielina zbierze się w dużych ilościach, to należy zawsze taką błonę bębenkową przeciąć, czyli zrobić paracentezę i odessać ropę.


A jeśli się tego nie zrobi?


Może dojść do zapalenia sąsiednich tkanek, rozprzestrzeniania się procesu zapalnego w głąb przez kość skroniową, nawet do wnętrza czaszki.


A czy bywa tak, że dziecko ma zapalenie ucha, a nie ma żadnej infekcji i kataru?


Może się tak zdarzyć. Nagle pojawia się gorączka i ból ucha. Jest to skutkiem przenoszenia drobnoustrojów drogą krwi.


Jakie mogą być powikłania nieleczonego ostrego zapalenia ucha środkowego?


Najczęstszym powikłaniem jest przejście w stan przewlekły. Tak się dzieje, kiedy ostre zapalenie nie jest wyleczone do końca. Nie ma już bólu i stanu zapalnego, ale ucho nie funkcjonuje normalnie. Do przestrzeni ucha środkowego wydziela się surowiczo-śluzowy wysięk. I wtedy mówimy o wysiękowym zapaleniu ucha środkowego. To zdarza się często, zwłaszcza u dzieci w wieku przedszkolnym z obniżoną odpornością miejscową i ogólną. Wtedy jedynym objawem jest różnego stopnia niedosłuch, czasem szumy uszne. Wysiękowe zapalenie ucha środkowego leczymy lekami rozrzedzającymi wydzielinę, udrożniającymi trąbkę słuchową oraz lekami przeciwalergicznymi. Jeśli wysięk trwa dłużej niż 3 miesiące – konieczny jest zabieg – drenaż ucha. Pozostawienie wysięku na miesiące i lata najczęściej doprowadza do trwałych zmian w uchu środkowym. U każdego dziecka z wysiękowym zapaleniem ucha środkowego konieczna jest też kontrola migdałka gardłowego (tzw. trzeciego migdałka). Jego patologiczny rozrost jest przyczyną niedrożności ujść gardłowych trąbek słuchowych i predysponuje do wysięku w uszach. Adenotomia, czyli usunięcie migdałka gardłowego często wykonywane jest jednocześnie z drenażem uszu.


Czy po ostrych zapaleniach ucha może dojść do całkowitej utraty słuchu?


W przypadku przejścia zapalenia z ucha środkowego na ucho wewnętrzne może tak się zdarzyć. Mamy wtedy do czynienia ze zniszczeniem aparatu odbiorczego, a konkretnie komórek słuchowych w ślimaku. Może to doprowadzić do głuchoty. Jakkolwiek u dzieci taka sytuacja zdarza się bardzo rzadko. U dzieci do głuchoty częściej może dojść po ogólnoustrojowych chorobach wirusowych wieku dziecięcego, np. po śwince albo grypie, dotyczy to zwykle jednego ucha.


Na tym koniec z powikłaniami po ostrym zapaleniu ucha środkowego?


Kiedyś tych powikłań było znacznie więcej, ponieważ metody leczenia zapalenia ucha były niedoskonałe i dostęp do lekarzy trudniejszy. Dziś znacznie lepiej sobie z tym radzimy. Ostre, ropne zapalenie ucha środkowego może jednak przejść w zapalenie przewlekłe, doprowadzając do trwałego uszkodzenia struktur ucha środkowego. Najgroźniejsze jest przejście procesu zapalnego do przestrzeni czaszkowej. Może wtedy dojść do ropnego zapalenia mózgu lub opon mózgowych. Ale dziś to bardzo rzadko występujące powikłania, dotyczące wyjątkowo zaniedbanych przypadków.

U starszych dzieci jako powikłanie ostrego zapalenia ucha środkowego może się zdarzyć porażenie nerwu twarzowego. Jakkolwiek taki niedowład lub porażenie może także wystąpić w tzw. samoistnym porażeniu Bella, w półpaścu usznym, po operacjach czy złamaniach kości czaszki. Objawia to się niedomykaniem oka i porażeniem mięśni twarzy po stronie chorego ucha. Ale u dzieci to jest bardzo rzadkie powikłanie.

Autor: Barbara Jagas