Jak przetrwać połóg

Po porodzie organizm kobiety potrzebuje sporo czasu, aby zregenerować siły i przywrócić fizjologiczną równowagę. Tym potrzebnym okresem jest właśnie połóg.

Marta Kruk-Słomka

Katedra i Zakład Farmakologii z Farmakodynamiką
Uniwersytet Medyczny w Lublinie


Połóg (z łac. puerperium) jest to okres trwający około 6-8 tygodni, podczas którego zachodzi wiele procesów mających na celu cofanie się zmian, które zaszły w organizmie kobiety w czasie ciąży i podczas porodu.

Z medycznego punktu widzenia najistotniejsze są odnowa i gojenie się ran powstałych w czasie porodu (a więc po odklejeniu się łożyska, nacięciu, pękaniu czy zszyciu krocza), zmniejszenie wielkości i masy macicy (tzw. zwijanie się - inwolucja macicy) oraz przywrócenie czynności fizjologicznej jajników.

Odrębną sytuację stwarza zastosowanie cesarskiego cięcia. Nie jest to naturalny sposób rodzenia, tylko poważna operacja, po której rana ma prawo dłużej boleć i goić się, nawet ok. 2 miesięcy. Pamiętać należy także, że kobieta, u której zastosowano cesarskie cięcie, powinna się bardziej oszczędzać. Bezwzględnie zakazane jest dźwiganie ciężarów, zginanie się w pasie, a karmienie dziecka piersią powinno się odbywać najlepiej w pozycji leżącej, gdyż wówczas rana jest najmniej bolesna. Po cesarskim cięciu mogą także dokuczać inne dolegliwości, jak np. trudności w głębokim oddychaniu czy kaszlu.


Ból i higiena

Ból poporodowy związany jest przede wszystkim z bólem krocza. Po porodzie jest ono naciągnięte, poranione i posiniaczone. Czasem wymagane jest także nacięcie. Nacięte krocze w ciągu kilku tygodni powinno się zagoić, a dokuczliwy ból ustąpić pod warunkiem, że stosujemy podstawowe zasady. Pierwszą jest odpowiednia higiena intymna, która jednocześnie ma na celu zapobiegnięcie groźnym infekcjom. Lekarze ginekolodzy i położne zalecają podmywanie i osuszanie krocza co najmniej 3 razy dziennie, a także po każdym skorzystaniu z toalety. Do mycia należy używać specjalnych jałowych zestawów oraz przegotowanej wody z dodatkiem środków antyseptycznych (polecane jest szare mydło, a także kilka kropel olejku herbacianego). W późniejszym etapie połogu można już skorzystać z jednorazowych myjek, ręczników i płynów do higieny intymnej. Pamiętajmy także, że nie wolno kąpać się w wannie, tylko używać prysznica. Istotne jest również, aby bielizna była bawełniana, przewiewna lub jednorazowa.

Nacięte i zszyte krocze jest źródłem dokuczliwych dolegliwości. Często pojawia się obrzęk wywołany uciskiem szwów. Wtedy znaczną ulgę przynoszą okłady z lodu zawiniętego w jałową ściereczkę. Aby ból zmniejszyć, należy unikać długiego stania, bo tkanki krocza są wtedy zbyt napięte, pomaga natomiast masowanie krocza na zmianę ciepłą i zimną wodą z prysznica, a także stosowanie na rany okładów z rumianku, nagietka, arniki. W przypadku gdy rana źle się goi, można zastosować okłady z rivanolu.


Życie codzienne w połogu

Pojawiające się po porodzie kłopoty z siadaniem mogą dokuczać nawet przez ponad 2 tygodnie. W związku z tym nie zaleca się siadania, ewentualnie można posłużyć się specjalnym dmuchanym czy wypełnionym granulatem kółkiem. Preferowana jest jednak pozycja półleżąca lub leżąca. W razie trudności ze wstaniem najpierw można uklęknąć, podeprzeć się dłońmi i dopiero spuścić stopy na podłogę.

Niestety, zdarza się, że dochodzi do zakażenia krocza, szczególnie gdy podczas parcia rodząca kobieta oddała stolec. Infekcja rozwija się dopiero parę dni po porodzie i objawia się zaczerwienieniem, obrzękiem, bólem oraz wysoką gorączką. W tym wypadku bezwzględnie konieczna jest antybiotykoterapia. Nie można również lekceważyć tego, gdy ból naciętego krocza koncentruje się w jednym miejscu, pulsuje i narasta. Objawy te mogą sugerować, że w tym miejscu utworzył się krwiak i powinny skłaniać do konsultacji medycznej.


Problemy w toalecie.

Ból krocza (a także przyczyny emocjonalne - strach przed puszczeniem szwów założonych w czasie porodu po nacięciu krocza) często uniemożliwiają kobiecie oddanie moczu i wypróżnienie się. Mimo iż jest to strach nieuzasadniony, problemy w toalecie są dość częste. Trudności w oddawaniu moczu są zwykle przejściowe, jednak dobrze jest zmobilizować się, aby opróżnić pęcherz po 6 godzinach od porodu, by umożliwić zwijanie się macicy. Pomocne okazuje się w tym wypadku oddawanie moczu pod prysznicem. Natomiast jeśli chodzi o problemy z wypróżnianiem, pamiętajmy, że w ciągu 2-3 dni po porodzie, kobiety z reguły i tak nie oddają stolca. Po tym okresie wypróżnianie powinno powrócić, a aby pomóc w regulacji jelit, należy stosować odpowiednią lekkostrawną i bogatą w witaminy dietę, a tym samym unikać posiłków zawierających składniki zapierające (czekolada, banany, jagody, biały chleb), lecz skupić się na produktach z dużą ilością błonnika (suszone śliwki, jabłka, kiwi, morele, rodzynki, pieczywo pełnoziarniste). Zaleca się również przyjmowanie dużej ilości płynów. Dodatkowo, w miarę możliwości kobieta nie powinna leżeć cały czas, gdyż umiarkowane spacerowanie sukcesywnie pobudza i reguluje pracę jelit. W przypadku gdy problem nie mija, można skorzystać z dostępnych w aptece bezpiecznych czopków glicerynowych.


Hemoroidy.

Niestety, już sam okres ciąży sprzyja powstawaniu hemoroidów, ale szczególnie są one dokuczliwe po porodzie. Żyły wokół mięśni zwieracza odbytu stają się nabrzmiałe, często pękają oraz krwawią, a cała okolica odbytu piecze i dokuczliwie swędzi. W tym wypadku zaleca się również odpowiednią, wspomnianą dietę, która zapobiega zaparciom, jak i prawidłową higienę osobistą. Po każdym wypróżnianiu należy myć bolące miejsce chłodną wodą z dodatkiem antyalergicznego mydła. Natomiast aby złagodzić ból w okolicy odbytu, można stosować okłady z lodu, a zalecaną pozycją ciała jest pozycja z nogami uniesionymi powyżej tułowia. Jeśli dolegliwości nie ustępują, można sięgnąć po naturalne ziołowe maści lub czopki przeciwko hemoroidom, zawierające w swoim składzie między innymi kasztanowiec, oczar, kit pszczeli czy olej z wątroby rekina.


Inwolucja macicy.

Inwolucji macicy towarzyszą bolesne skurcze podbrzusza. Jest to normalny proces fizjologiczny, w czasie którego macica osiąga wielkość i masę sprzed ciąży (z 1000 g bezpośrednio po porodzie do 60 g w 6 tygodniu połogu). Bolesne skurcze macicy trwają zwykle około 10 dni, najbardziej dokuczliwe są przez 3-4 pierwsze dni, bardziej nasilone również podczas chodzenia i karmienia piersią, gdyż w czasie laktacji wydziela się oksytocyna, hormon warunkujący obkurczanie. W razie silnych skurczów, których nie można samemu rozładować, np. głęboko oddychając, wymagana jest konsultacja lekarska. Ginekolodzy dopuszczają możliwość sięgnięcia po przeciwbólową tabletkę zawierającą paracetamol.


Proces oczyszczania.

Skurcze macicy są potrzebne nie tylko, aby przywrócić jej dawną masę, ale i po to, by się oczyściła. Macica oczyszcza się poprzez charakterystyczne krwawienie, tzw. odchody, wypływające z pochwy, które zawierają krew, śluz, fragmenty tkanek oraz liczne bakterie. Trwa to z reguły 4-6 tygodni, z tym, że nie jest ono jednostajne. W pierwszych 4 dniach połogu odchody są obfite (zwłaszcza u kobiet, które karmią piersią), jasnokrwiste (czasem ze skrzepami, zwłaszcza gdy kobieta długo leżała), a po tygodniu przybierają barwę brązowoczerwoną i brunatną, następnie żółtą, a na koniec stają się surowicze, by wreszcie w 4-6 tygodniu połogu całkowicie zaniknąć. I znowu pierwsza zasada postępowania w czasie tego okresu opiera się na odpowiedniej higienie intymnej, i co ważne nie stosujemy w tym czasie tamponów, tylko bawełniane podpaski. Z reguły takie krwawienie przypomina zwykłą menstruację. Sytuacja staje się jednak poważna, gdy krwawienie nagle się zwiększa lub zupełnie zatrzymuje, zmienia się kolor krwi na intensywnie jasnoczerwony lub ciemniejszy, pojawia się nieprzyjemny zapach (inny niż podczas miesiączki), a także zmiany w samopoczuciu kobiety, takie jak: omdlenia, zasłabnięcia, objawy rozbicia, czy gorączka powyżej 38°C (podwyższona temperatura tylko w pierwszej dobie po porodzie jest to normą).


Różne postaci bólu.

Oprócz bólu brzucha i krocza po porodzie kobiety są generalnie całe obolałe. Może wystąpić między innymi ból w okolicy kości ogonowej na skutek ucisku główki dziecka (w tym wypadku ulgę przyniesie leżenie na brzuchu lub ciepłe okłady). Czasami bolą również zmęczone porodem mięśnie klatki piersiowej, zwłaszcza gdy chcemy głęboko odetchnąć (pomocny wówczas jest ciepły prysznic oraz delikatny masaż, który jednocześnie złagodzi ból kości miednicy, ud i bioder).

W czasie połogu kobiety skarżą się również na ból piersi, co jest związane z rozpoczęciem wydzielania pokarmu przez gruczoły mleczne. Wraz z rozpoczęciem laktacji, w 3 lub 4 dobie po porodziel, może pojawić się najpierw tzw. nawał mleczny, czyli stan nadprodukcji mleka objawiający się tym, że piersi stają się nabrzmiałe, bolesne, twarde i silnie bolą przy dotyku. W takim wypadku ulgę obolałym piersiom przynoszą chłodne okłady. Stan nadprodukcji mleka i związane z tym dolegliwości mijają zwykle po 3 dniach, kiedy to piersi zaczynają produkować tylko tyle mleka, ile jest w stanie zjeść noworodek. Jeśli jednak ból piersi nie minie, a dodatkowo wystąpi gorączka, należy się natychmiast skonsultować z lekarzem.


Gospodarka hormonalna.

W okresie połogu następuje również przywrócenie równowagi hormonalnej, czyli stanu, jaki miał miejsce przed porodem. W czasie ciąży łożysko produkuje estrogeny i progesteron. W czasie porodu łożysko zostaje wydalone, w związku z tym, 2-3 dni po porodzie, następuje naturalne zmniejszenie stężenia tych hormonów płciowych we krwi, wzrasta natomiast, pod wpływem drażnienia przez noworodka brodawek sutkowych matki, poziom oksytocyny i prolaktyny, hormonów niezbędnych do prawidłowego procesu laktacji. Po porodzie następuje również powolny powrót czynności fizjologicznej jajników. Pierwsza miesiączka pojawia się ok. 6-8 tygodnia po porodzie u matek, które nie karmią piersią. Powrót menstruacji zależy jednak od wielu czynników, z których najistotniejsze znaczenie ma karmienie piersią. Karmienie może opóźnić miesiączkę nawet o kilka miesięcy, jednak należy pamiętać, że nie stanowi ono ochrony przed zajściem w kolejną ciążę.


Powłoki brzuszne.

W okresie poporodowym w organizmie kobiety zachodzi także wiele zmian ogólnoustrojowych. Istotnym problemem, ze względów nie tylko estetycznych, jest stan i wygląd brzucha. Po porodzie na samym początku jest on miękki i galaretowaty, jednakże wraca do stanu sprzed ciąży w ciągu paru tygodni. Także ciemna linia, biegnąca od spojenia łonowego aż do pępka, która pojawia się podczas 9 miesięcy ciąży, na skutek zmian hormonalnych w ciągu kilku dni po porodzie zanika. Inne przebarwienia na skórze także znikają, z wyjątkiem przebarwienia brodawek sutkowych, które mogą pozostać na stałe. Z kolei rozstępy skórne, o ile się pojawiły, przybierają barwę srebrnoszarą, lecz nie znikną całkowicie.


Kłopoty z nastrojem.

Na koniec warto również wspomnieć o tym, że po porodzie kobieta oprócz dolegliwości fizycznych, może odczuwać również swoistego rodzaju ból psychiczny. Częsta, bo dotyczy około 10-15 proc. kobiet, jest depresja poporodowa (tzw. baby blues), przejawiająca się uczuciem smutku, niepokoju, niezrozumienia, pustki, płaczliwością. Taka huśtawka nastrojów jest związana nie tylko z gwałtownym spadkiem estrogenów, ale i z przemęczeniem organizmu i nawałem obowiązków. Jest to bardzo trudny okres dla młodej mamy. Najważniejsze w tej sytuacji jest nie zostawić jej samej, lecz otoczyć należnym wsparciem i pomocą. W niektórych sytuacjach można również skorzystać z pomocy psychologa.


Pamiętajmy także, że nie u każdej kobiety połóg przebiega książkowo i jakakolwiek niepokojąca zmiana wymaga bezwzględnie konsultacji lekarza. Poza tym, po zakończonym okresie połogu kobieta powinna udać się i tak do lekarza ginekologa, by ten ocenił wielkość macicy, a także zlecił morfologię i ogólne badanie moczu. Kolejna wizyta czeka kobietę za pół roku, podczas której lekarz pobierze do badań materiał cytologiczny, a następna wizyta zalecana jest już po ustaniu laktacji, podczas której powinno być wykonane USG piersi i narządów rodnych.

Autor: Marta Kruk-Słomka