​Endometrioza – objawy, leczenie, badania. Endometrioza a ciąża

Co to jest endometrioza? To choroba narządów płciowych kobiety, która polega na obecności endometrium poza jamą macicy. Objawy endometriozy to m.in. bolesne miesiączkowanie, ból podczas stosunku, zaburzenia miesiączki, ból brzucha, ból w miednicy. Endometrioza jest chorobą, która może utrudniać zajście w ciążę – przyczyny endometriozy nie są do końca poznane. Leczenie endometriozy polega na zastosowaniu metod farmakologicznych (m.in. tabletki antykoncepcyjne, gestageny, danazol) i chirurgicznych (m.in. laparoskopia). Jak leczyć endometriozę? Czym jest endometrioza na jelitach? Czy ciąża zmniejsza objawy endometriozy?

Endometrioza to choroba polegająca na rozroście endometrium (błona śluzowa macicy) poza jamą macicy. W endometriozie komórki błony śluzowej trzonu macicy, a konkretnie komórki przypominające budową endometrium, pojawiają się w różnych narządach – często np. w jamie otrzewnej. Komórki te reagują na zmiany hormonalne, które zachodzą w cyklu miesiączkowym, wywołując tym samym stany zapalne.


Objawy endometriozy – takie jak ból brzucha, ból w miednicy, plamienia międzymiesiączkowe, ból podczas stosunku, bolesne miesiączkowanie – wynikają m.in. z wewnętrznych krwawień komórek powstałych w wyniku endometriozy. Szacuje się, że na endometriozę cierpi ok. 10 proc. populacji kobiet.


Endometrioza – przyczyny i powikłania

Endometrioza, czyli obecność ognisk endometrium poza macicą, to choroba wciąż nie do końca poznana - nie są znane jej przyczyny. Czynnikami ryzyka rozwoju endometriozy mogą być m.in.: uwarunkowanie rodzinne; wczesna pierwsza miesiączka; bezdzietność; krótkie cykle miesiączkowe; wady rozwojowe macicy (np. utrudniające odpływ krwi miesiączkowej z macicy).


Niektóre teorie wskazują na hormonalne lub immunologiczne podstawy powstawania endometriozy, inne wskazują na przemieszczanie się komórek endometrium razem z krwią miesiączkową (szczególnie w czasie bardzo obfitych miesiączek) do jamy brzusznej i późniejszego rozwoju endometrium poza jamą macicy.


Inne nazwy endometriozy to: gruczolistość macicy, gruczolistość zewnętrzna, wędrująca śluzówka macicy. Powikłaniami i skutkami endometriozy mogą być m.in.: rozwój bolesnych guzków; przewlekłe stany zapalne; problemy z zajściem w ciążę; tworzenie się zrostów i blizn; stany zapalne w obrębie narządów w miednicy mniejszej. Powikłania i objawy endometriozy zależą od umiejscowienia ognisk endometrium.


Endometrioza – objawy

  • ból w miednicy małej;
  • przewlekły ból brzucha;
  • bolesne miesiączkowanie;
  • ból podczas stosunku (dyspareunia);
  • plamienia międzymiesiączkowe
  • długie i obfite miesiączki;
  • ból podczas oddawania moczu;
  • ból w trakcie owulacji;
  • ból pleców (szczególnie ból w krzyżu);
  • rzadko: promieniujący ból do kończyny (o charakterze rwy kulszowej);
  • wzdęcia, biegunka, zaparcia na przemian z biegunką;
  • częstomocz.


Objawy endometriozy mogą nie występować – bezobjawowy przebieg choroby sprawia, że endometrioza często wykrywana jest przy okazji kontrolnego badania ginekologicznego. Jedynym objawem endometriozy w niektórych przypadkach może być problem z zajściem w ciążę, zmniejszona płodność kobiety lub niepłodność. Pierwszym objawem endometriozy może być bolesne miesiączkowanie (szczególnie u młodszych kobiet, u których wcześniej nie występowały problemy z miesiączką) – objawy endometriozy często są bagatelizowane, a leczenie polega na stosowaniu leków przeciwbólowych. Przewlekły bólu w miednicy, który nie jest pierwotnym bólem miesiączkowym, jest objawem, który powinien skłonić do rozpoczęcia postępowania diagnostycznego w kierunku endometriozy.


Powtarzające się objawy ze strony układu pokarmowego – wzdęcia, zaparcia, biegunki na przemian z zaparciami – mogą wskazywać na występowanie ogniska endometrium w jelicie grubym. W takiej sytuacji w czasie trwania miesiączki mogą pojawiać się objawy z dolnego odcinka przewodu pokarmowego oraz układu moczowego, takie jak częstomocz, nagłe parcie na mocz, krwawienia z odbytu, skurcze jelit, bolesne wypróżnianie. Objawy endometriozy mogą wówczas występować w określonej fazie cyklu miesięcznego, ale nie jest to zasadą.


Czytaj też: „Ból rano, ból wieczorem, ból w nocy”. Hanna Lis o walce z endometriozą


Endometrioza – rodzaje

Endometrioza może występować zarówno w obrębie macicy, w innych miejscach układu płciowego, jak i poza narządami rozdrodczymi. Klasyczny podział występowania ognisk endometriozy (wg Matriusa) wyróżnia trzy rodzaje choroby:


  • endometrioza w macicy/jajowodzie (endometriosis genitalis interna);
  • endometrioza w pozostałych częściach układu rozrodczego (endometriosis genitalis externa)
  • endometrioza występująca poza układem płciowym (endometriosis extragenitalis – np. endometrioza na jelitach, która może dawać objawy z dolnego odcinka przewodu pokarmowego).


Endometrioza – stopień nasilenia

Amerykańskie Towarzystwo Medyczne Rozrodu (ASRM) klasyfikuje endometriozę wg stopnia nasilenia zmian.


  • endometrioza w stopniu 1. – oznacza minimalne nasilenie, zmiany są niewielkie, ogniska endometriozy mniejsze niż 5 mm;
  • endometrioza w stopniu 2. – łagodne nasilenie, średnica zmian powyżej 5 mm, mogą wystąpić torbiele endometrialne, poza zrostami w jajnikach zmiany mogą pojawić się w zagłębieniu odbytniczo-macicznym
  • endometrioza w stopniu 3. – można zaobserwować duże ogniska endometriozy i zrosty w strzępkach jajowodów;
  • endometrioza w stopniu 4. - badanie ruchomości macicy wskazuje na jej nieruchomość, zmiany endomtriozy mogą występować w wyrostku robaczkowym i pęcherzu moczowym.


Czytaj też: Endometrioza - życie z bólem


Endometrioza – badania, diagnostyka

Endometrioza wstępnie rozpoznawana jest na podstawie objawów klinicznych. Badaniem pomocnym w diagnostyce endometriozy jest palpacyjne badanie ginekologiczne. Dodatkowo zleca się wykonanie badań obrazowych, przede wszystkim badanie USG.


Innymi badaniami wykonywanymi w diagnostyce endometriozy jest tomografia rezonansu magnetycznego, laparoskopia. Przy objawach ze strony układu pokarmowego czasami wykonywana jest kolonoskopia (w przypadku podejrzenia endometriozy na jelitach pobiera się wycinki do badania histopatologicznego). Badania laboratoryjne wykonywane w diagnostyce endometriozy to m.in. morfologia, marker CA125, hormony.


Diagnostyka endometriozy: badanie ginekologiczne

W przypadku podejrzenia endometriozy badanie ginekologiczne polega na ocenie pozycji, wielkości i ruchomości macicy oraz jajników i jajowodów. Ocenia się również więzadła krzyżowo-maciczne i przegrodę odbytniczo-pochwową. Badanie ginekologiczne wykonywane w czasie miesiączki może zwiększyć szansę na wykrycie głęboko naciekających ognisk endometriozy.


Diagnostyka endometriozy: USG przezpochwowe; USG przez odbytnicę

USG przezpochwowe to jedno z badań diagnostycznych, które mogą być wykonane w toku diagnostyki endometriozy. Częstym objawem endometriozy są umiejscowione na jajniku torbiele o grubych i zwłókniałych ścianach.


Dodatkowe badanie USG – wykonane przez odbytnicę – może być wykonane szczególnie u kobiet, u których występują objawy endometriozy ze strony układu pokarmowego. Badaniem uzupełniającym może być MRI z wypełnionym pęcherzem moczowym.


Laparoskopia ginekologiczna a endometrioza

Do ostatecznego rozpoznania endometriozy najczęściej wymagane jest wykonanie laparoskopii. Wykonanie zabiegu zalecane jest szczególnie u kobiet, u których występuje ból podczas stosunku, przewlekły ból brzucha lub ból w miednicy mniejszej, bolesne miesiączki, zmiany guzowate przydatków, guzki w więzadłach krzyżowo-macicznych.


Wszystkie pobierane lub usuwane w czasie laparoskopii tkanki poddawane są badaniom histopatologicznym, aby postawić ostateczną diagnozę endometriozy. Nie każda kobieta może jednak zostać poddana temu leczeniu, a skumulowany odsetek nawrotów po leczeniu w okresie pięciu lat sięga 40-50 proc.


Endometrioza – leczenie

Leczenie endometriozy polega na wdrożeniu leczenia farmakologicznego, leczenia chirurgicznego lub skojarzonego, czyli terapii endometriozy łączącej zabiegi z przyjmowaniem leków. Leczenie każdego przypadku endometriozy przebiega indywidualnie – wybór metody zależy również od planów macierzyńskich leczonej kobiety.


Objawy endometriozy nasilają się w czasie miesiączek, które sprzyjają wzrostowi endometrium. Podstawową zasadą leczenia farmakologicznego endometriozy jest więc wywołanie braku miesiączki.


Endometrioza – leczenie farmakologiczne

Stosowane w leczeniu endometriozy preparaty to m.in.:


  • hormonalne leki antykoncepcyjne;
  • progestageny;
  • niesteroidowe leki przeciwzapalne NLPZ (objawowe leczenie bólu występującego jako jeden z symptomów endometriozy);
  • analogi hormonu uwalniającego gonadotropiny (zmniejszają wydzielanie gonadotropin);
  • inhibitory aromatazy; danazol (hamuje syntezę hormonów jajnika).


Stosowanie leków zmniejszających wydzielanie estrogenów przez jajniki i preparatów zmniejszających wydzielanie gonadotropiny przez przysadkę – poza łagodzeniem objawów endometriozy i zatrzymaniem progresji zmian – ma działanie antykoncepcyjne.


Leczenie endometriozy – metody chirurgiczne

Żadna z metod farmakologicznego leczenia endometriozy nie prowadzi do całkowitego wyleczenia choroby – leczenie farmakologiczne polega więc na łagodzeniu objawów endometriozy i wstrzymywaniu rozrostu zmian.


Najczęściej stosowaną metodą chirurgicznego leczenia endometriozy jest laparoskopia, w bardzo ciężkich przypadkach endometriozy mogą być zastosowane radykalne metody chirurgiczne, takie jak usunięcie macicy wraz z jajnikami.


Wytyczne ESHRE (European Society of Human Reproduction and Embryology) wskazują, że „złotym standardem” w diagnostyce endometriozy pozostaje laparoskopia – opinie ekspertów pozostawiają jednak wiele otwartych kwestii. Jednym z zaleceń wynikających z wytycznych ESHRE jest brak konieczności wycinania zmian endometrialnych w przypadku endometriozy bezobjawowej (ryzyko powikłań pooperacyjnych może przewyższać korzyści zabiegu).


Endometrioza a ciąża

Niektóre źródła podają, że endometrioza leczy ciążę – to mit. Ciąża może zmniejszać nasilenie objawów endometriozy, ale nie jest to zasadą – u niektórych kobiet występuje nasilenie objawów endometriozy w pierwszym trymestrze. Szybkie powiększanie się macicy w pierwszym etapie ciąży może sprawić, że ogniska endometrialne (zrosty i blizny) mocno się naciągają lub rozrywają, co może wywołać dolegliwości bólowe.


Stymulująco na ogniska endometriozy w ciąży może również działać wysoki poziom estrogenów. Ciąża może więc (ale nie musi) zarówno czasowo hamować rozwój ognisk endometriozy, jak i nasilać objawy endometriozy, ale nie leczy tej choroby.


Najczęściej objawy endometriozy wracają po okresie karmienia noworodka piersią (karmienie naturalne hamuje wydzielanie estrogenów z jajników, a więc wydłuża czas remisji choroby). Kobiety starające się o dziecko, leczone na endometriozę, po zakończeniu leczenia powinny od razu starać się zajść w ciążę. Jeśli po leczeniu nadal występuje problem z zapłodnieniem, wykorzystuje się in vitro lub technikę inseminacji.


Czytaj też: Endometrioza przyczyną niepłodności

Autor: Jacek Krajl