Co ma wyprysk do alergii?

Wysypka, pokrzywka, rumień - nasi pacjenci mogą być zdziwieni, jeśli zaaplikowany środek wyleczy jedną chorobę, a wywoła kolejną. Nie dowiemy się jednak, jak często to się zdarza, bo dane na temat skórnych zmian polekowych nie są monitorowane.

Najbardziej przydatny w rozpoznaniu alergii na leki jest dokładnie zebrany wywiad obejmujący informacje o ostatnio zażywanych preparatach, a przede wszystkim sekwencję czasową między rozpoczęciem leczenia a początkiem objawów. Istotna jest również droga podania - pozajelitowe lub zewnętrzne stosowanie leku wiąże się bowiem z większym ryzykiem uczulenia. W poszukiwaniu czynnika sprawczego ważna jest też znajomość działań toksycznych i potencjalnych właściwości alergizujących substancji leczniczej. Ma to szczególne znaczenie w przypadku, gdy pacjent przyjmuje wiele leków jednocześnie. Warto zwrócić uwagę, że obraz kliniczny alergii na lek jest niezwykle różnorodny i zależy od typu reakcji immunologicznej, czynników osobniczych oraz narządu, w którym toczy się proces zapalny.


W przypadku podejrzenia nadwrażliwości na substancję czynną zaleca się przeprowadzenie pełnego badania fizycznego - należy przy tym pamiętać, że niepożądana reakcja polekowa może obejmować praktycznie każdy narząd. Powinno się dokładnie opisać zmiany skórne pod względem wyglądu i rozmieszczenia. Kluczowe jest rozróżnienie wykwitów plamisto-grudkowych i pokrzywki, ponieważ ta ostatnia występuje częściej w reakcjach IgE-zależnych. Natomiast obecność plamicy i wybroczyn w skórze często jest objawem zapalenia naczyń. Nietypowe zmiany na bocznych powierzchniach palców rąk i stóp mogą z kolei wskazywać na chorobę posurowiczą.

Ostre reakcje polekowe mogą się rozwijać w górnych i dolnych drogach oddechowych oraz w układzie sercowo-naczyniowym. W przebiegu anafilaksji występują poważne nieprawidłowości w zakresie podstawowych czynności życiowych, wysoka gorączka, a w niektórych przypadkach słyszalne są świsty wydechowe, co bezpośrednio zagraża życiu chorego.


Odczulamy pacjenta

Postępowanie w przypadku reakcji alergicznej rozpoczyna się w momencie podejrzenia, że niewyjaśniona osutka skórna, gorączka, powiększenie węzłów chłonnych, objawy ze strony układu oddechowego, nerek, układu pokarmowego lub inne zaburzenia ogólnoustrojowe mogą być spowodowane nadwrażliwością na lek. W przypadku łagodnej odpowiedzi immunologicznej niejednokrotnie wystarczy zaprzestać przyjmowania określonego preparatu. W ostrych reakcjach anafilaktycznych konieczne jest natychmiastowe podanie adrenaliny, zapewnienie drożności dróg oddechowych, podanie tlenu oraz wkłucie kaniuli do żyły w celu przetaczania płynów, leków obkurczających naczynia krwionośne, difenhydraminy i glikokortykosteroidów (np. prednizonu). Należy pamiętać, że prewencyjne stosowanie preparatów przeciwhistaminowych nie zapobiega wystąpieniu wstrząsu anafilaktycznego, a nawet może maskować jego pierwsze symptomy.

Reakcje wywołane przez kompleksy immunologiczne ustępują zwykle samoistnie, gdy antygen zostanie całkowicie usunięty z ustroju. Często wskazane jest jednak objawowe leczenie pokrzywki (preparaty przeciwhistaminowe) i dolegliwości stawowych (NLPZ). W przypadku cięższych zmian skórnych i stanów zapalnych naczyń sugeruje się podawanie glikokortykosteroidów. Te same zalecenia obejmują niedokrwistość hemolityczną i nabyte skazy krwotoczne spowodowane reakcją alergiczną na lek.


Odczulanie polega na szybkim podawaniu substancji alergizującej (np. penicyliny, insuliny) w coraz większych dawkach w odstępach 15-30-minutowych, aż do osiągnięcia stężenia terapeutycznego. W większości przypadków trwa to 4-5 godzin. Powinno się je przeprowadzać tylko u pacjentów hospitalizowanych, w warunkach natychmiastowej dostępności doświadczonego personelu i sprzętu reanimacyjnego. Do wytworzenia się trwałej tolerancji na lek przyczyniają się również próby prowokacyjne polegające na regularnym, powolnym zwiększaniu dawki leku. Czynności te są szczególnie często wykorzystywane u pacjentów uczulonych na kwas acetylosalicylowy, u których rozpoznano chorobę wieńcową lub objawy ze strony układu oddechowego. Udowodniono, że próbę prowokacyjną z większością antybiotyków beta-laktamowych można skutecznie przeprowadzić również u zakażonych wirusem HIV.

Niewątpliwie bardziej pożądane jest zapobieganie polekowym reakcjom alergicznym niż ich leczenie. Większość objawów można złagodzić poprzez odpowiednio wczesne działanie. Warto bezpośrednio pytać pacjentów o przebyte schorzenia, a także dokładnie zapoznać się z całą dokumentacją medyczną w poszukiwaniu informacji na temat ewentualnego uczulenia na leki. Należy przewidywać reaktywność krzyżową na leki o zbliżonej budowie chemicznej. Rozpoznanie alergii na leki opiera się na wywiadzie i badaniu fizycznym. 5 proc. wszystkich przyjęć do szpitala mogą stanowić reakcje alergiczne na leki.

Autor: mgr farm. Michał Pstrągowski