Żywność, która leczy - produkty prozdrowotne

Choć już Hipokrates zalecał: „Niech żywność będzie Twoim lekarstwem, a lekarstwo Twoją żywnością”, to dopiero pod koniec wieku XX w Japonii wyprodukowano hipoalergiczny ryż , który dał początek tzw. żywności funkcjonalnej.

Ze względu na ogromną liczbę i różnorodność produktów żywnościowych, a także składników funkcjonalnych poprawiających stan zdrowia lub działających profilaktycznie, sformułowanie właściwej definicji „żywności funkcjonalnej” wciąż nastręcza wiele trudności. Najczęściej termin ten określa grupę produktów, która – poza tradycyjną funkcją żywieniową – wykazuje dodatkowe właściwości, służące zdrowiu.

Według definicji Functional Food Science in Europe (FUFOSE) przyjętej w 1999 r. żywność może być uznana za funkcjonalną, jeśli udowodniono jej korzystny wpływ na jedną lub więcej funkcji organizmu ponad efekt odżywczy, który to wpływ polega na poprawie stanu zdrowia, samopoczucia i/lub zmniejszeniu ryzyka chorób. Żywność ta musi swoją postacią przypominać żywność konwencjonalną i wykazywać korzystne działanie w ilościach, po których oczekuje się, że będą normalnie spożywane z dietą – nie są to tabletki ani kapsułki, ale część składowa prawidłowej diety. Produktem, który zapoczątkował historię tej grupy, był hipoalergiczny ryż wyprodukowany w Japonii na początku lat 90.


Europejski Konsensus Naukowej Koncepcji dla Żywności Funkcjonalnej określa właściwości żywności funkcjonalnej:

1) jest to żywność konwencjonalna, część normalnej diety, stanowią ją produkty spożywcze, przeznaczone do ogólnego, codziennego stosowania;

2) obok naturalnych składników posiada:
- zwiększone stężenie biologicznie aktywnego składnika w niej występującego
lub
- dodatek takiego składnika, który nie jest zawarty w danym środku spożywczym;

3) korzystne działanie na stan zdrowotny organizmu ponad efekt żywieniowy, wynikający ze spożycia takiej żywności w ilościach charakterystycznych dla danego środka spożywczego, powinno być naukowo udowodnione;

4) może polepszać samopoczucie, stan zdrowia lub obniżać ryzyko choroby;

5) musi posiadać odpowiednie oświadczenia żywieniowe i zdrowotne oparte na badaniach naukowych z zastosowaniem odpowiednich biomarkerów, charakterystycznych dla określonego procesu przemian lub funkcjonowania narządu.


Do żywności funkcjonalnej zaliczane są, zgodnie z definicją:

1) naturalne produkty o działaniu prozdrowotnym:

- pomidory bogate w likopen o działaniu antyoksydacyjnym;
- soja, która zawiera kilka klas antykarcynogenów – fitosterole, saponiny, inhibitory proteazy, kwasy fenolowe, kwas fitynowy, izoflawony;
- sok żurawinowy, działający odkażająco na florę bakteryjną dróg moczowych;
- produkty z owsa, np. płatki owsiane zawierające β-glukan (obniżający poziom cholesterolu),
- owoce cytrusowe – witamina C, foliaty, błonnik, limonoidy;
- czarna i zielona herbata, zawierająca polifenole o silnych właściwościach przeciwutleniających;
- olej kukurydziany, słonecznikowy, sojowy, rzepakowy – bogate w beta-sitosterole, kampesterol, stigmasterol (zastosowanie w hipercholesterolemii);
- oliwa z oliwek zawierająca fitosterole;
- winogrona – antyoksydacyjne polifenole;
- siemię lniane – ignany, enterodiol, enterolakton (zapobiegają estrogenozależnym nowotworom).


2) środki spożywcze wzbogacone w substancje aktywne biologicznie:

- produkty mleczne zawierające dodatek bakterii probiotycznych – Lactobacillus, Bifidobacterium (poprawa funkcjonowania układu pokarmowego);
- wołowina wzbogacona CLA (skoniungowany kwas linolowy), który może zapobiegać powstawaniu nowotworów;
- jaja wzbogacone w wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 (EPA i DHA), podwyższające poziom HDL-cholesterolu, obniżające ciśnienie krwi, a więc zmniejszające ryzyko chorób krążenia;
- napoje izotoniczne zawierające witaminy, składniki mineralne, cukry naturalne oraz napoje energetyzujące, będące kompozycją kofeiny, tauryny i cukrów, stosowane w celu poprawy wydolności psychofizycznej;
- tłuszcze do smarowania pieczywa wzbogacone estrami fitosteroli i fitostanoli, powodujące obniżenie LDL-cholesterolu i zmniejszające ryzyko chorób układu krążenia;
- pełnoziarniste pieczywo, wyroby mleczne, musli, batoniki z dodatkiem izoflawonów, błonnika pokarmowego, mających zmniejszać ryzyko chorób nowotworowych;
- napoje z witaminami A, C, E, magnezem lub wapniem opóźniające procesy starzenia, zmniejszające ryzyko miażdżycy, osteoporozy.


3) środki spożywcze z wyeliminowanymi składnikami niepożądanymi lub w których zastosowano zamiennik tych składników:

- wyroby mączne, mleczne, cukiernicze, napoje niezawierające glutenu, soi, laktozy, przeznaczone dla alergików.

W Polsce bardzo popularnymi produktami funkcjonalnymi są:

- napoje energetyczne i izotoniczne,
- jogurty probiotyczne,
- margaryny ze sterolami roślinnymi,
- płatki śniadaniowe, w tym musli (np. z dodatkiem witamin, żelaza),
- herbaty funkcjonalne,
- soki.


Nutraceutyki

Pojęciem silnie powiązanym z żywnością funkcjonalną jest „nutraceutyk”. Termin ten powstał z połączenia dwóch słów – „nutrition” i „farmaceutical”. Nutraceutyki to substancje, które mogą być uważane za żywność lub część żywności, dostarczające korzyści zdrowotnych, włączając zapobieganie i/lub leczenie chorób. Mają one postać suplementów diety, składników żywności, produktów ziołowych (głównie są to substancje izolowane z ziół) do stosowania w połączeniach lub pojedynczo. Nutraceutyki uważane są za żywność, chociaż produkowane są w formie np. tabletek, kapsułek, proszków, syropów. Nie zaleca się ich spożywania jak żywności konwencjonalnej w postaci posiłków, ale jako dodatki żywnościowe. Są to na przykład: bakterie kwasu mlekowego, błonnik pokarmowy, oligosacharydy, aminokwasy, białka, peptydy, roślinne sterole i stanole, karotenoidy, flawonoidy, substancje antyoksydacyjne, wielonienasycone kwasy tłuszczowe, CLA, indole, fitoestrogeny.

Dużym zainteresowaniem cieszą się polifenole występujące w owocach, warzywach i ich przetworach. Mają one właściwości przeciwutleniające i zmiatające wolne rodniki. Dzięki antyoksydacyjnemu działaniu zapobiegają utlenianiu cholesterolu, hamują silniej niż kwas acetylosalicylowy tworzenie płytek krwi powodujących zakrzepicę, poprawiają wytrzymałość nabłonka, zwiększają średnicę naczyń, przepływ krwi oraz obniżają jej ciśnienie. Jednak trzeba zwrócić uwagę na fakt, iż w nadmiernych dawkach antyutleniacze mogą być proutleniaczami, a wymiatacze wolnych rodników mogą zmniejszać skuteczność terapii przeciwnowotworowej przy napromieniowaniu i podawaniu leków alkalizujących, zabijających komórki nowotworowe z udziałem wolnych rodników. Należy też brać pod uwagę ewentualne działania niepożądane, wynikające z długotrwałego stosowania nutraceutyków (kumulacja). Substancje te mogą także wchodzić w interakcje z lekami czy suplementami diety.

Ze względu na rosnącą liczbę chorób cywilizacyjnych (dietozależnych) oraz zwiększającą się świadomość żywieniową społeczeństw, na pewno zagadnienia związane z żywnością funkcjonalną i nutraceutykami będą coraz popularniejsze. Konsumenci poszukują nowych sposobów zapobiegania różnym schorzeniom, a z drugiej strony są zainteresowani metodami łatwymi i ogólnodostępnymi. Cóż prostszego od zakupu „funkcjonalnego masła, płatków śniadaniowych czy herbaty” zamiast tradycyjnych środków spożywczych? Jest to także ciekawy obszar działalności dla producentów żywności, w sytuacji nasycenia rynku produktów żywnościowych. Wprowadzanie innowacyjnych produktów, opartych na badaniach oraz nowoczesnej technologii na pewno będzie wzbudzać coraz większe społeczne zainteresowanie.

Autor: mgr farmacji Beata Chudzińska

Komentarze