Zgłoś działania niepożądane

Powikłania lekowe to jedno z ważniejszych zagadnień w farmakoterapii. Dlatego niezwykle istotna jest wiedza na temat działań niepożądanych leków w praktyce zawodowej zarówno lekarza, jak i farmaceuty. Odpowiednie akty prawne obowiązujące na terenie Polski obligują osoby wykonujące zawody medyczne do raportowania o powikłaniach lekowych.

W systemie monitorowania działań niepożądanych powinni uczestniczyć nie tylko farmaceuci, lekarze i pielęgniarki, ale także wytwórcy produktów leczniczych (podmioty odpowiedzialne).


Czym jest działanie niepożądane?

Zgodnie z ustawą Prawo Farmaceutyczne z dnia 6 września 2001 r.: „Działanie niepożądane produktu leczniczego stanowi każde niekorzystne i niezamierzone działanie leku, występujące podczas stosowania dawek zalecanych u ludzi (w celach profilaktycznych, diagnostycznych, terapeutycznych lub modyfikujących funkcje fizjologiczne)”. Międzynarodowa Konferencja ds. Harmonizacji Wymagań Dotyczących Dokumentacji Rejestracyjnej Produktów Leczniczych Ludzkich (ICH, International Conference on Harmonization), działanie niepożądane leku (ADR, Adverse Drug Reaction) definiuje jako szkodliwe i niezamierzone działanie produktu leczniczego po podaniu dawki zwykle stosowanej. Ze względu na charakter i stopień nasilenia reakcji polekowych, ICH wyróżnia:

• niespodziewane działanie niepożądane leku (unexpected adverse drug reaction) – „każde niepożądane działanie leku, którego charakter lub stopień nasilenia nie jest zgodny z danymi zawartymi w odpowiedniej informacji o leku”; w przypadku leków zarejestrowanych jest to Charakterystyka Produktu Leczniczego (ChPL), natomiast dla leków niezarejestrowanych, znajdujących się w badaniach klinicznych, jest to Broszura Badacza;

• ciężkie działanie niepożądane leku (serious adverse drug reaction) – „każde niezamierzone działanie leku, które po podaniu człowiekowi jakiejkolwiek dawki powoduje zgon pacjenta, zagrożenie życia, konieczność leczenia szpitalnego lub jego przedłużenie, trwałe lub znaczne inwalidztwo, wady rozwojowe płodu [...]”.


Typologia reakcji polekowych

Dokładniejszą ocenę związku przyczynowo-skutkowego między przyjętym lekiem a działaniem niepożądanym umożliwia podział reakcji niepożądanych na sześć typów:

1) typ A (drug actions)

- reakcje zależne od podanej dawki leku,

- działanie niepożądane wzrasta wraz ze wzrostem dawki,

- reakcje częste, ale przewidywalne,

- przykłady: suchy kaszel występujący w trakcie terapii inhibitorami konwertazy angiotensyny (kaptopryl, enalapryl), zaburzenia widzenia (zmiany w odbiorze barw – widzenie na niebiesko) podczas leczenia sildenafilem;

2) typ B (patient reactions)

reakcje niezależne od zastosowanej dawki leku,

działanie niepożądane o mechanizmie immunologicznym, zależne osobniczo,

reakcje rzadkie i nieprzewidywalne,

przykłady: wstrząs anafilaktyczny wywołany przez: sulfonamidy, szczepionki, hormony, obrzęk naczynioruchowy: antybiotyki beta-laktamowe, sulfonamidy, niedokrwistość hemolityczna: sulfonamidy, ibuprofen, insulina, metamizol, diklofenak, granulocytopenia: klozapina, sulfonamidy, pochodne sulfonylomocznika, trombocytopenia: paracetamol, sulfonamidy, kwas acetylosalicylowy (ASA), choroba posurowicza: amoksycylina, penicylina, sulfonamidy,
kontaktowe zapalenie skóry: neomycyna, penicylina, tetracykliny;

3) typ C (not true drug reactions)
objawy niepożądane, które trudno powiązać związkiem przyczynowo-skutkowym z przyjmowaniem danego leku,
przykład: zakrzepica żylna jako powikłanie u kobiet stosujących doustną antykoncepcję (DSA);

4) typ D (retarded actions)
reakcje ujawniają się po długim czasie od zastosowania leku lub nawet po zakończeniu terapii (tzw. reakcje opóźnione),
działania niepożądane mają związek z kumulacją terapeutyku w organizmie,
przykłady:
– embriopatia talidomidowa (fokomelia) po podaniu talidomidu kobietom ciężarnym,
– rzekomobłoniaste zapalenie jelit po długotrwałej antybiotykoterapii;

5) typ E (end of use reactions)
reakcje wywołane nagłym odstawieniem leku długotrwale dotychczas stosowanego,
przykład: niedoczynność kory nadnerczy po nagłym zaprzestaniu stosowania prednizonu;

6) typ F (failure reactions)
reakcje niepożądane jako skutek oporności na stosowaną farmakoterapię,
przykład: ryzyko zajścia w ciążę podczas terapii DSA z jednoczesnym stosowaniem leków o charakterze induktorów (np. preparaty sporządzone na bazie wyciągu z dziurawca).


Grupy ryzyka

Pacjenci szczególnie narażeni na wystąpienie reakcji polekowych to osoby ze zmienną farmakokinetyką leku (wchłanianie, dystrybucja, metabolizm, eliminacja, ADME). Do grupy tej należą noworodki, niemowlęta i małe dzieci. W wyniku upośledzonego sprzęgania chloramfenikolu z kwasem glukuronowym może dojść do wystąpienia ciężkiego powikłania o nazwie zespół szarego dziecka. Pozostałe osoby znajdujące się w grupie ryzyka wystąpienia działań niepożądanych leków (NDL) to: kobiety ciężarne, osoby w podeszłym wieku, pacjenci ze schorzeniami wątroby i nerek, osoby stosujące polifarmakoterapię (wysokie prawdopodobieństwo wystąpienia interakcji).


Powstanie systemu zbierania NDL

Akty prawne

Istnieją specjalne przepisy prawne nakładające na producentów leków oraz osoby wykonujące zawody medyczne (w tym magistrów farmacji) obowiązek zgłaszania działań niepożądanych. Trzy akty prawne zobowiązują aptekarzy do raportowania o powikłaniach lekowych:
• ustawa Prawo Farmaceutyczne z dnia 6 września 2001 r. (Dz. U. Nr 126 z dnia 31.10.2001 r.)
• ustawa o Izbach Aptekarskich z dnia 19 kwietnia 1991 r.
• rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17 lutego 2003 r. w sprawie monitorowania bezpieczeństwa produktów leczniczych (Dz. U. Nr 47 z dnia 19.03.2003 r.).


Zgłaszanie działań niepożądanych

W Polsce farmaceuci zazwyczaj raportują niepożądane działania leków OTC, o których informuje ich dany pacjent w aptece. Wynika to z faktu, iż aptekarz jest główną osobą, która kontroluje i obserwuje działanie tej grupy produktów leczniczych. W niektórych krajach farmaceuta kliniczny (obok lekarza prowadzącego) pełni rolę czynnego uczestnika w procesie leczenia pacjenta. Posiada on także dostęp do pełnej dokumentacji medycznej pacjenta. Jako osoba posiadająca fachową wiedzę na temat farmakodynamiki i farmakologii (dziedzina farmakologii zajmująca się badaniem działań niepożądanych), monitoruje na bieżąco dawkowanie leków oraz uczestniczy w indywidualizacji farmakoterapii.

Zgłoszenia powinny być dokonywane na specjalnie przygotowanym formularzu, tzw. Żółtej Karcie, opracowanej przez Wydział Monitorowania Działań Niepożądanych Produktów Leczniczych URPL. Formularz zgłoszeniowy jest dostępny jako załącznik do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 17 lutego 2003 r. w sprawie monitorowania bezpieczeństwa produktów leczniczych (Dz. U. Nr 43 z 19.03.2003 r.) oraz w Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych. Można się również posłużyć tzw. międzynarodową kartą CIOMS (Council for International Organizations of Medical Sciences) – formularz opracowany przez Radę Międzynarodowych Towarzystw Medycznych. Karta ta posiada wersję polską lub angielską. Ciężkie działanie niepożądane powinno być zgłoszone w terminie do 15 dni od uzyskania informacji od pacjenta.

W raporcie powinny być zawarte następujące informacje:

• płeć, wiek, inicjały pacjenta,
• dane farmaceuty (osoby zgłaszającej), w tym telefon kontaktowy,
• nazwa produktu leczniczego,
• droga podania leku,
• charakter działania niepożądanego (opis reakcji, długość trwania),
• choroby współistniejące (alergie, wcześniejsze reakcje na leki).

Wypełniony formularz ma charakter poufny. Ośrodkiem zbierającym raporty zgłoszeniowe w Polsce jest wspomniany Wydział Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych w Urzędzie Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.

Dane kontaktowe:

Wydział Monitorowania Niepożądanych Działań
Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji
ul. Ząbkowska 41, 03-736 Warszawa
tel. (22) 49 21 301, fax (22) 49 21 309

Zgłoszenia o wystąpieniu polekowych działań niepożądanych przyjmują również:

• Regionalny Ośrodek Monitorowania Niepożądanych Działań Leków przy Zakładzie Farmakologii Klinicznej Instytutu Kardiologii UM w Poznaniu;
• Uniwersytecki Ośrodek Monitorowania i Badania Niepożądanych Działań Leków Zakładu Farmakologii Klinicznej Katedry Farmakologii CM UJ w Krakowie;
• Regionalny Ośrodek Monitorowania Niepożądanych Działań Leków przy Katedrze i Zakładzie Farmakologii Klinicznej AM we Wrocławiu.

Autor: mgr farm. Michał Mańka

Komentarze