Wrzos - symbol odchodzącego lata

W Polsce wrzos jest oznaką końca lata i nadejścia jesieni. W Szkocji, z kolei, stosowano go nie tylko w celach leczniczych, ale także do wyrobu piwa i miodu, wypychania materacy, pokrywania dachów, a nawet… do magii.

Wrzos (Calluna vulgaris) to bez wątpienia symbol odchodzącego lata. Kiedy zakwitają wrzosowiska, znak to niechybny, że niebawem nadejdzie jesień. Zresztą nazwa miesiąca „wrzesień” pochodzi właśnie od kwitnących w tym miesiącu wrzosów. Roślina ta, której znakiem rozpoznawczym jest gęste grono drobnych różowo-fioletowych kwiatów, podziwiana była zwłaszcza w czasie jej kwitnienia, tj. pod koniec sierpnia. Tak bardzo przypadła do gustu wielbicielom roślin ozdobnych, że z czasem przeniosła się z lasów i łąk do przydomowych ogródków, gdzie na dobre zadomowiła się tam przed niespełna dwustu laty, kiedy to zaczęto hodować odmiany ogrodowe wrzosu zwyczajnego. Jest on bardzo lubiany przez działkowiczów, a to z racji tego, że nie jest zbyt wymagającą rośliną.

W Szkocji, gdzie pokrywa on powierzchnię regionu na skalę niespotykaną nigdzie indziej i może osiągnąć wysokość dorosłego człowieka, odpowiada mu zarówno klimat, jak i gleba, na której niewiele poza wrzosem może urosnąć. Surowe szkockie warunki sprawiły, że wrzos stał się tam surowcem wielce pożądanym. Wrzosem pokrywano chaty (które, co ciekawe, budowano z torfu, gliny i... wrzosu), wypychano materace, a także zamiatano podłogę miotłą zrobioną z wrzosowych pędów (pamiętajmy, że łacińska nazwa wrzosu pochodzi od greckiego kalluno – „czyszczę”, „zamiatam”, ale także „upiększam”). Wrzos stał się też ważnym składnikiem wielu produktów spożywczych i leczniczych: miodu, naparu z wrzosu czy piwa. Do dziś w Szkocji produkuje się napój o nazwie: fraoch, który bazuje na dawnych recepturach piwa wrzosowego. Jego nazwa oznacza w języku gaelic „wrzos”. Poza tym wrzos był głównym źródłem pokarmu dla owiec, używano go również do farbowania wełny. Wykorzystywano go także podczas… obrzędów magicznych do zaklinania pożytecznych duchów, a także do rytuału magicznego wywoływania deszczu.


Występowanie

Wrzos możemy spotkać w całej Europie, zarówno na dalekiej północy (Islandia, Wielka Brytania, Półwysep Skandynawski), jak i w centrum – od Półwyspu Iberyjskiego na zachodzie aż po dolinę Wołgi na wschodzie oraz na południu (zwłaszcza w północnej części Półwyspu Apenińskiego i Bałkańskiego). Co ciekawe jednak, można go również znaleźć w północno-wschodniej części Stanów Zjednoczonych, południowowschodniej części Kanady, a nawet w odległej Nowej Zelandii. Wrzos występuje także w Polsce – w borach, suchych lasach sosnowych lub brzozowych. Pojawia się również na torfowiskach. Jest to roślina o niewielkich wymaganiach glebowych. Spotkać ją można na terenach dawnych poligonów, obecnie w granicach Przemkowskiego Parku Krajobrazowego w rejonie Bornego- Sulinowa na Pomorzu.

Oczywiście, do najsłynniejszych wrzosowisk należą mgliste i tajemnicze wrzosowiska Szkocji, które opisała Emily Jane Brontë w głośnych „Wichrowych Wzgórzach”. Szkockie wrzosowiska różnią się od typowych (tzn. tych, które występują na południu, gdzie jest sucho i ciepło) tym, że znajdują się w sąsiedztwie bagien
i moczarów, które są zamieszkiwane m.in. przez: pardwę szkocką, błotniaka zbożowego czy żmiję zygzakowatą.


Skład wrzosu

Surowiec zawiera duże ilości garbników, flawonoidy (m.in. kwercytrynę i mirycytrynę), alkaloidy – arbutynę, olejki lotne, azotan potasu i krzemionkę, magnez, mangan, żelazo, śluz oraz substancje goryczkowe. Właśnie z takiego składu wynika zastosowanie wrzosu: flawonoidy i związki potasu mają działanie moczopędne, arbutyna – przeciwbakteryjne, a garbniki działają przeciwzapalnie i ściągająco.


Właściwości

Wrzos wykazuje działanie:

• moczopędne (azotan potasu i flawonoidy),
• przeciwbakteryjne,
• przeciwzapalne i ściągające (słabe),
• napotne.

Ziele wrzosu wykorzystywane jest najczęściej w przypadku problemów z układem moczowym (przewlekły nieżyt pęcherza i zapalenie miedniczek nerkowych) oraz pokarmowym (nieżyt przewodu pokarmowego, łagodna biegunka, nieżyt niedokwaśny żołądka, brak łaknienia). Można także stosować je pomocniczo w stanie wyczerpania nerwowego i bezsenności. Wrzos stosowany jest w leczeniu przewlekłych zakażeń dróg moczowych, ponieważ glikozyd arbutyna dezynfekuje drogi moczowe oraz wykorzystywany jest w leczeniu kamicy moczowej, zwłaszcza w jej rzadkich przypadkach, takich jak kamica cystynowa i ksantynowa.

Jeśli chodzi o układ pokarmowy, warto pamiętać, że zawarty we wrzosie olejek eteryczny znosi skurcze mięśni gładkich jelit, a substancje gorzkie pobudzają czynność wydzielniczą żołądka, przyczyniając się tym samym do poprawy trawienia. Wrzos można stosować również w chorobach wątroby i dróg żółciowych. Co ciekawe, dzięki zawartości krzemu i potasu wrzos może być cennym lekiem przeciw przedwczesnemu starzeniu się tkanki łącznej, a także brać udział we wszelkich procesach regeneracji w organizmie. Może być także stosowany w dolegliwościach stawowych i kostnych oraz gośćcu przewlekłym postępującym.

Warto pamiętać także o tym, że wrzos jest także rośliną miododajną. Miód wrzosowy poleca się przy takich schorzeniach jak: choroby przewodu moczowego, kamica nerkowa, prostata, zapalenia jelit, biegunki. Wrzos jest również składnikiem wielu mieszanek ziołowych, które wykorzystywane są w reumatyzmie, kaszlu, skórnych wypryskach, zwolnionej przemianie materii, biegunkach, nieżytach przewodu pokarmowego, nerwicy żołądka i bezsenności. Najpopularniejszym sposobem wykorzystywania leczniczego wrzosu jest przygotowanie naparu: 1 łyżkę ziela zalać l szklanką wrzątku. Pić 3 razy dziennie. Warto jednak pamiętać, że jak wiele innych ziół, również i on może być przedawkowany, a przyjmowany w nadmiarze
ma działanie odurzające.


Zbiór i konserwacja

Dla zielarzy najlepszym terminem zbioru wrzosu jest sierpień i wrzesień, czyli czas jego kwitnienia. Kwiaty i ziele zrywamy w początkowym okresie kwitnienia roślin, ścinając w połowie wysokości niezdrewniałe pędy. Suszyć je należy w suszarni naturalnej, w miejscach przewiewnych, w temperaturze nie wyższej niż 40°C. Kwiaty przed suszeniem należy oczyścić na sitach z liści i z łodyżek. Można również ścinać ukwiecone części pędów i z tych, po wysuszeniu, omłacać lub ocierać kwiaty.


Pielęgnacja

Posadzony w odpowiednich warunkach wrzos nie przysporzy żadnych kłopotów działkowiczom. Wystarczy zapewnić mu piaszczysto-torfową glebę o pH nie wyższym niż 5,5, którą zmieszamy z kwaśnym torfem, igliwiem, korą oraz ściółką leśną. Żeby zapewnić glebie odpowiednie Ph dookoła sypiemy warstwę kory sosnowej. Wrzosy nie jest kłopotliwą rośliną uprawną, ponieważ jest odporny na zanieczyszczenie powietrza i mrozy. Nie jest w zasadzie atakowany przez szkodniki i choroby. Warto jednak pamiętać o tym, że nie toleruje nadmiaru wilgoci i głębokiego cienia, a także wysuszającego wiatru. Ta mało wymagająca roślina wymaga jedynie nawadniania w okresach suchych, nawożenia nawozami zakwaszającymi oraz przycinania po zakończeniu kwitnienia.

Autor: Oprac. KB

Komentarze