Sterydy – zawiedzione nadzieje medycyny

Sterydy kojarzą się nam przede wszystkim z dopingiem stosowanym przez sportowców i kulturystów, tymczasem termin ten zmienia znaczenie w zależności od kontekstu. Niestety, obiegowe opinie o lekach sterydowych przysłoniły fakty o ich właściwościach terapeutycznych. Rozmowa z dr. Jarosławem Uziałłą, psychiatrą i psychoterapeutą.

- Zła sława sterydów jest skutkiem myślenia o nich wyłącznie w kategoriach dopingu, tymczasem nie wszyscy zdają sobie sprawę z tego, że są to przede wszystkim środki lecznicze. Kiedy mówimy o sterydach w znaczeniu medycznym, a kiedy w pozamedycznym?


Zamiennie używa się pojęć „steroidy” i „sterydy”, „sterydy” są bardziej potoczne. Steroidy są związkami lipidowymi, których częścią wspólną są pierścienie steranu. Mogą być pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego. W organizmie występuje cały szereg związków steroidowych: obecne w żółci pochodne cholanu – kwas cholanowy i cholowy, pochodne estronu – estradiol, estrol – żeńskie hormony płciowe, pochodne pregnanu – aldosteron – mineralokortykoid, progesteron – hormon płciowy żeński, pochodne korteksonu – kortyzon, kortykosteron – hormony kory nadnerczy, pochodne cholestanu – cholesterol – składnik błon komórkowych, steroidy – pochodne androstanu – testosteron, androsteron – męskie hormony płciowe. Sterydy mogą być używane w celach medycznych jako leki przeciwzapalne, przeciwobrzękowo (kortykosterydy), stosowane w chorobach reumatycznych, nowotworowych, alergicznych, obrzęku mózgu itd., związane z regulacją cyklu płciowego – jako leki antykoncepcyjne, leki wspomagające zajście w ciążę, leki stosowane w okresie menopauzy jako hormonalna terapia zastępcza. Mogą też być stosowane w celach pozamedycznych do przyspieszania wzrostu masy ciała u osób ćwiczących na siłowni jako środki dopingowe (sterydy anaboliczne). Pojęcie „sterydy” zaczęło funkcjonować jako zamiennik dla steroidów anabolicznych stosowanych w dopingu.


- Czy to oznacza, że możemy podzielić sterydy na „dobre”, stosowane jako środki lecznicze oraz na „złe”, stosowane w celach pozamedycznych?


Wszystkie leki steroidowe mają zastosowanie medyczne. Sterydy anaboliczne również mają zastosowanie w chorobach wyniszczających, w niedoborach testosteronu. Kwestią jest to, do jakich celów zostaną użyte. Dlatego nie ma podziału na sterydy dobre i złe – to zależy od ich zastosowania.


- Co oznacza człon „anaboliczne”? Czy termin „sterydy anaboliczne” zarezerwowany jest wyłącznie dla sterydów przyjmowanych w celach pozamedycznych?


Anaboliczny oznacza kierunek przemiany substancji związanej z syntezą, budową, a w przypadku sterydów anabolicznych chodzi o przyspieszenie przyboru masy ciała, zwiększenie objętości mięśni. Katabolizm jest kierunkiem związanym z rozpadem, degradacją. Osoba trenująca np. sporty siłowe często decyduje się przyjąć sterydy anaboliczne, żeby poprawić wyniki treningu siłowego.


- Czy przyjmowanie sterydów – bez względu na cel – ma wpływ na psychikę zażywającej je osoby?


Sterydy mogą być przekształcane do postaci związków, które mogą oddziaływać na centralny układ nerwowy. Stąd – przykładowo – przy pobieraniu sterydów anabolicznych dochodzi do wzmożenia zachowań agresywnych. Stąd również wahania nastroju u kobiet w zależności od fazy cyklu płciowego oraz częste zaburzenia depresyjne przy menopauzie, po porodzie lub poronieniu. Również sterydy podawane jako leki przeciwzapalne (Hydrokortyzon, Kortyzol i inne) mogą wpływać na samopoczucie, powodując silne wahania nastroju osób je stosujących. Często spotykamy wzmożenie nastroju u osób zaczynających pobierać kortykosterydy, a w fazie przewlekłej ich podawania – pogorszenie samopoczucia. W niektórych sytuacjach sterydy anaboliczne mogą wpływać na poczytalność człowieka, wywołując silną agresję, doprowadzając do stanów maniakalnych, pogarszając krytycyzm.

W skrajnych przypadkach sterydy mogą wywoływać psychozy znoszące poczytalność, jak w przypadku manii z nawarstwieniami urojeniowymi lub psychoz o obrazie schizofrenicznym. Sterydy anaboliczne, zwłaszcza testosteron, wpływają na podniesienie nastroju i coraz częściej rozpatruje się stosowanie ich u osób nieuleczalnie chorych, aby poprawić jakość ich życia. Sterydy anaboliczne wpływają na podniesienie nastroju – dodają sił witalnych, wigoru,
polepszają samopoczucie. Oczywiście, mam tu na myśli dawki zbliżone do dawek wydzielanych przez organizm. Stąd poleca się stosowanie sterydów anabolicznych w przypadku osób starszych, chorych na nowotwory, po amputacji jąder – w ilości zbliżonej do fizjologicznej. Dobrze tolerowanymi steroidami są steroidy roślinne, które mogą zastąpić niedobory sterydowe organizmu. Takie steroidy roślinne są również polecane kobietom w okresie menopauzy. Polepszają one samopoczucie, nastrój, zmniejszają efekty zanikania hormonów płciowych.


- Czy sterydy powodują uzależnienie?


Od leków sterydowych można się uzależnić. Po pierwsze, osoba biorąca sterydy zauważa, że kiedy bierze lek, ma lepszy nastrój, kiedy przestaje go brać – nastrój się pogarsza. Pojawia się więc potrzeba wzięcia preparatu. Po drugie, osoby trenujące zauważają wzrost efektów po sterydach: zaczynają je przyjmować bez stosowania się do jakichkolwiek ograniczeń. Kiedy przestają je brać, spada wydolność i pogarsza się nastrój – pojawia się potrzeba ich przyjęcia. Na marginesie, sterydy spełniają kryteria substancji, od których można się uzależnić. Zgodnie z kryteriami ICD 10 są to: chęć ich przyjmowania lub przymus, kłopoty z zakończeniem brania sterydów, zespół odstawienny, ukierunkowanie na zdobycie substancji, zmiana wzorców zachowań, używanie szkodliwe. Przykładowo, osoba biorąca sterydy anaboliczne
musi je przyjmować regularnie. Ma problem z kontrolowaniem przyjmowania. Przy odstawieniu pojawiają się depresje. Osoby te stają się agresywne, dążą do zdobycia sterydów. Ich przyjmowanie wyrządza szkody zarówno w organizmie, jak i w środowisku.

Sterydy oddziałują również na układ limbiczny, podwzgórze mózgu oraz przysadkę mózgową – sztucznie podane powodują wielomiesięczne rozchwianie osi hormonalnych typu podwzgórze: przysadka – jądra, podwzgórze – przysadka – jajniki, podwzgórze – przysadka – nadnercza. Osie te są układami ujemnego sprzężenia zwrotnego i podanie zewnętrzne hormonów powoduje rozregulowanie działania tych osi. Przy okazji należy dodać, że prawie połowa osób z depresją ma zaburzoną oś podwzgórze – przysadka – nadnercza. Dlatego sterydy należy odstawiać powoli, najlepiej pod kontrolą lekarza. Część osób ze względu na pojawienie się agresywnego wzorca zachowania i trudności
w ich odstawieniu wymaga poddania się terapii.


- Dlaczego przyjmowanie sterydów może powodować wzmożenie zachowań agresywnych?


Sterydy anaboliczne zwiększają agresję. Może to być związane z ich biologiczną funkcją, związaną z koniecznością przystosowania organizmu do ochrony potomstwa i zdobycia pokarmu. Człowiekowi pierwotnemu, żeby przetrwać w środowisku, zarówno osobniczo, jak i gatunkowo, potrzebne były: dobrze rozwinięte mięśnie i wyższy poziom agresji.


- Czy działania niepożądane sterydów mogą okazać się silniejsze niż ich działanie lecznicze?


Podanie jakiegokolwiek preparatu jest ingerencją w naturalne funkcjonowanie organizmu. Dlatego podawanie sterydów powinno być ograniczone jedynie do wskazań medycznych. W trakcie leczenia dowolnymi sterydami powinno się oceniać stan psychiczny pacjenta, a w razie nieprawidłowości – ograniczyć lub odstawić te leki. Na pewno nie jest wskazaniem do podawania sterydów trening siłowy. Mimo iż sterydy znajdują się na czele listy zakazanych
środków dopingujących, sięga po nie wielu sportowców i kulturystów.


- Nie obawiają się konsekwencji?


Niestety, w dzisiejszych czasach liczy się sukces, efekt, a leki te zwiększają możliwości organizmu, jego wydolność, przyspieszają syntezę białek, rozwój mięśni. Trening sportowy jest żmudny, często mamy do czynienia z brakiem osiągnięć, dochodzi do zniechęcenia i zniecierpliwienia osób ćwiczących. Stąd zdarza się, że sięgają one po takie środki – same lub pod namową trenerów, dla których liczy się wynik, efekt. Lansowany model kulturysty z ogromnymi mięśniami, z często publikowanymi zdjęciami w magazynach każe dążyć młodym ludziom do takiego wyglądu. Zapominają, że kulturyści często trenują kilkanaście lat, żeby osiągnąć taki wygląd. Młody człowiek nie ma na to czasu – chce od razu tak wyglądać, dlatego wspomaga się sterydami.


- Czy sterydy można nazwać bombą z opóźnionym zapłonem?


Tak, gdyż ich efekty podawania są widoczne dopiero po latach. Dotyczy to zarówno sterydów stosowanych w celach medycznych, jak i pozamedycznych. Przykładowo, osoby biorące kortykosterydy bardzo często tyją i mają potem problem z pozbyciem się nadwagi. Osoby chorujące na astmę, biorące przewlekle sterydy, mają w wieku podeszłym więcej złamań kości. Często też mogą mieć problemy z wahaniami nastroju. Wzrasta u nich poziom cukru i może dojść do cukrzycy. Jeśli chodzi o testosteron, to po jego odstawieniu może spadać masa mięśniowa. Efektem ubocznym przy odstawieniu, oprócz zachowań agresywnych i silnych depresji, jest zmniejszenie produkcji własnego testosteronu,
w skrajnych przypadkach zanikanie jąder, bezpłodność. Stosowanie sterydów anabolicznych może towarzyszyć bigoreksji, którą nazywa się też męską odmianą anoreksji.


- Czym charakteryzuje się ta choroba i jak ją leczyć?


Bigoreksja to specyficzne zaburzenie polegające na tym, że człowiek ma poczucie, że jego ciało jest zbyt słabe, zbyt wątłe, za słabo umięśnione. Dlatego zaczyna ćwiczyć fizycznie i stosować różne diety. Towarzyszy temu bardzo często przyjmowanie sterydów anabolicznych. Osoby chore poddają się różnym treningom, dietom, przyjmują rozmaite suplementy. Stale mierzą się, ważą. Zaczynają unikać ludzi, bo przecież – w swojej własnej ocenie – źle wyglądają. Problem ten wydaje się coraz bardziej istotny, gdyż ze swojego wyglądu jest niezadowolonych około 43 proc. ludzi. Osoby chore na bigoreksję leczy się za pomocą psychoterapii, która polega na ukierunkowaniu myślenia chorego o samym sobie na bardziej realistyczne.


- Jak uspokoić kogoś, kto musi przyjmować sterydy, że leki te – stosowane w celach medycznych, w odpowiednich ilościach i pod kontrolą lekarza – nie są groźne?


Sądzę, że specjalnie nie trzeba przekonywać osób do zażywania leków sterydowych, dlatego że większość z nich stosuje się w cięższych stanach chorobowych, gdzie niejednokrotnie ratują życie i zdrowie człowieka. Stąd przyjmowane pod kontrolą lekarza nie są groźne. Stają się niebezpieczne, kiedy zaczyna się je stosować na własną rękę, wbrew
zaleceniom lekarskim, wbrew ich przeznaczeniu. Sterydy stosowane w celach medycznych powinny być traktowane jako zwykłe leki służące do leczenia schorzeń. Podawane zgodnie z zaleceniami przyczyniają się do zlikwidowania wielu chorób.

Autor: Karina Bonowicz

Komentarze