Roślinne perły z dalekiego wschodu - sofora japońska (porełkowiec japoński)

Jej polska nazwa to perełkowiec japoński. Pochodzi od charakterystycznej postaci owoców, które przypominają sznury pereł. Oprócz oryginalnego wyglądu sofora może pochwalić się również tym, że jej pąki są jednym z najbogatszych źródeł rutyny.

Sofora japońska (perełkowiec japoński) to drzewo z rodziny motylkowatych (Papilionaceae), pochodzące z Dalekiego Wschodu – Korei i Chin. Występuje licznie na obszarach Japonii, środkowej Azji, Kaukazie, Krymie. Jest bardzo oryginalnym drzewem dorastającym do 20-30 metrów wysokości, zrzucającym liście późną jesienią. Koronę ma rozłożystą, parasolowatą, gałęzie delikatne, zielone, silnie zwisające. Liście jasne do ciemnozielonych, długości do 25 cm, nieparzystopierzaste, złożone z 7-25 jajowatolancetowatych listków zaostrzonych na szczycie. Kwiaty tej rośliny są bardzo dekoracyjne, pachnące, motylkowate, miododajne, o żółtawobiałej lub kremowej barwie, skupione w gęste kwiatostany do 30 cm długości, pojawiające się na szczytach gałązek. Sofora zakwita późnym latem do wczesnej jesieni. Po przekwitnięciu zawiązują się ozdobne owoce. Są to mięsiste zielone strąki, długo niewysychające, przewężone za każdym nasieniem, przypominające sznury pereł (stąd nazwa perełkowiec).

Roślina odporna jest na suszę i zasoloną glebę, ale wrażliwa na mrozy. Wymaga gleby żyznej, gliniastej, z domieszką wapna. Lubi miejsca ciepłe, nasłonecznione i osłonięte od wiatrów. Wykazuje dużą odporność na zanieczyszczenia powietrza. Jako drzewo o dużych walorach ozdobnych nadaje się szczególnie do obsadzania ulic, parków i większych przydomowych pasów zieleni.


Surowiec leczniczy

Surowcem leczniczym sofory japońskiej są jej kwiaty i owoce. Ich najważniejszą cechą jest zawartość dużej ilości flawonoidów, dochodząca do 30 proc., w tym głównie rutozydów (rutyna). Ponadto zawiera soforykozyd, sorabielazyd, glikozydy, olejki eteryczne, kompleks kwasów i inne substancje. Sofora japońska to niedościgniony rekordzista w królestwie roślin pod względem zawartości rutyny (witaminy P) oraz innych związków chemicznych witaminopodobnych bliskich rutynie.

Zbiór kwiatów przeprowadza się w początkowym okresie kwitnienia (gdy są jeszcze w pąkach), przeważnie na przełomie lipca i sierpnia, w dni bezdeszczowe i suszy się w warunkach naturalnych, w miejscach zacienionych i przewiewnych. Z kolei zbioru owoców należy dokonywać, kiedy są one jeszcze niedojrzałe, a owocnia ich (strąki) jest jasnozielona, co przypada na okres miesiąca października. Uwaga: zebrany surowiec z rozwiniętych w pełni kwiatów oraz dojrzałych owoców, a szczególnie zebrany po opadnięciu na ziemię, jest pozbawiony właściwości leczniczych. Z przykrością należy stwierdzić, że na bazarach i targowiskach, szczególnie w Azji, czasami można spotkać bezwartościowy surowiec, który może być przydatny jedynie do otrzymania nasion.


Właściwości i działanie

W ojczyźnie występowania sofory już od dawnych czasów pozyskiwany surowiec leczniczy (kwiaty i owoce) był wykorzystywany jako środek wzmacniający naczynia krwionośne. Początkowo stosowano prostą formę leku w postaci odwaru, potem bardziej skuteczną i wygodną w użyciu nalewkę. Niestety, podobnie jak przypadku wielu innych roślin, zastosowanie sofory w medycynie oficjalnej jest jak dotąd bardzo ograniczone, co tłumaczy się brakiem dostatecznych badań nad rośliną i naukowo udokumentowanych działań leczniczych. Natomiast medycyna alternatywna już od dziesięcioleci potwierdza dużą skuteczność działania tej rośliny w leczeniu wielu jednostek chorobowych. Do celów leczniczych wykorzystuje się dwie postaci leku: nalewkę alkoholową sporządzoną z kwiatów i owoców sofory oraz odwar z samych owoców.

Nalewka stanowi bardzo skuteczny środek stosowany w leczeniu patologii naczyń krwionośnych. Dzięki zawartości rutyny, dobrze przyswajalnej przez organizm, preparat działa wzmacniająco i regenerująco na cały układ krwionośny i immunologiczny, wzmacnia i uelastycznia ścianki naczyń krwionośnych, polepsza cyrkulację w warstwie przyskórnej, uwalnia zastoje i poprawia krążenie krwi (rozpuszcza zakrzepy żylne), zmniejsza łamliwość i uszczelnia ścianki naczyń, normalizuje ich przepuszczalność. Działa antyseptycznie, bakteriobójczo i rozkurczowo. Skutecznie obniża ciśnienie tętnicze u osób z nadciśnieniem, przyczynia się do obniżenia szkodliwego cholesterolu, redukuje stany zapalne, likwiduje pasożyty jelitowe. Rozpuszcza zakrzepy żylne, eliminuje uczucie gorąca, zmęczenia, drętwienie i bóle nóg, redukuje mrowienie i skurcze łydek.


Wskazania do stosowania

• krwotoki (np. z nosa),
• choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy,
• nadżerki szyjki macicy,
• nadciśnienie tętnicze,
• złe krążenie obwodowe,
• alergie o różnej etiologii (katar sienny, wysypka, uczulenie pokarmowe),
• choroby wywołane przez pasożyty i robaki jelitowe,
• bóle i zawroty głowy,
• choroby spowodowane zakłóceniami układu krwionośnego,
• żylaki odbytu (hemoroidy),
• zakrzepowe zapalenie żył,
• pękające naczynka krwionośne,
• obrzęki, miażdżyca,
• wylewy do mózgu i siatkówki oka,
• zawał serca,
• profilaktyka i leczenie grypy, anginy, przeziębienia i kataru,
• wspomagająco w leczeniu choroby popromiennej, reumatyzmu, stenokardii (dusznicy bolesnej), cukrzycy, chorób wątroby, zapalenia zatok,
• w dermatologii: rany, oparzenia, wrzody, egzema, łuszczyca, grzybica, wypadanie włosów.


Sporządzenie nalewki ze sofory japońskiej

Na światowych rynkach można spotkać w obrocie aptecznym nalewkę ze sofory japońskiej pod właściwą dla niej nazwą Tinctura Sophorae japonicae, która jest technologicznie sporządzana przez niektórych producentów nietypowo jak dla nalewek. Dotyczy to zarówno, wsadu surowca pod względem ilościowym, jak i stężenia rozpuszczalnika (ekstrahenta).

Przypomnijmy: większość nalewek sporządza się przy użyciu etanolu 70-proc., zachowując stosunek surowca do rozpuszczalnika przeważnie 1:5. Podane stężenie alkoholu zapewnia maksymalne wyczerpanie surowca odpowiednio rozdrobnionego oraz trwałość otrzymanego preparatu. Oczywiście, wyjątek stanowią surowce silnie działające lub o nietypowej strukturze materiału wyjściowego, dla których obowiązują odrębne procedury sporządzania wsadu i jego maceracji.

Nalewki z sofory znajdujące się w handlu, a wytwarzane przez przemysł farmaceutyczny, to przeważnie maceraty etanolowe 50-proc. o stosunku surowca do rozpuszczalnika 1:2 lub zbliżonym. Nietrudno zauważyć, że otrzymanie takiego produktu bez specjalistycznego wyposażenia w sprzęt i zaplecze laboratoryjne jest niemożliwe. W grę wchodzą tu bowiem nie tylko maceratory i perkolatory przemysłowe, ale również cały szereg maszyn i urządzeń niezbędnych do tego typu masowej produkcji. Dodatkowo komplikuje sprawę fakt, że surowcem wyjściowym do sporządzenia wsadu są pąki kwiatów zbierane tuż przed ich rozwinięciem oraz zielone, jeszcze niedojrzałe owoce.

Te dwa składniki surowca leczniczego są pozyskiwane w odległym od siebie czasie, przez co wydłuża się okres uzyskania finalnego produktu. Jak wynika z danych na opakowaniach, prawie wszyscy wytwórcy upraszczają sobie ten problem i są ukierunkowani na produkcję nalewki tylko z samych owoców. Natomiast bardzo nieliczni wytwarzają nalewkę z kwiatów i owoców sofory, co jest zgodne z dawną tradycją.

Z danych zawartych w literaturze i innych źródłach jedynie ogólnikowo można się dowiedzieć, w jaki sposób należy sporządzić we własnym zakresie dobrej jakości nalewkę z sofory. Wiedzę tę można jedynie uzupełnić przez bezpośredni kontakt z nielicznymi fachowcami, którzy znają temat i mogą udzielić dodatkowych wskazówek i uwag, co rozwiązuje w pełni całokształt zagadnienia. Z wywiadu dowiadujemy się, że najlepiej zaopatrywać się w surowiec z pewnych i wiarygodnych źródeł lub zbierać samemu, co jest gwarantem skuteczności całego przedsięwzięcia.

Wsad do maceracji przygotowuje się z 1/3 części wagowych wysuszonych kwiatów (zebranych tuż przed ich kwitnieniem) oraz 2/3 części wagowych owoców (zielonych, jeszcze niedojrzałych). Owoce przepłukuje się wodą destylowaną i podsusza, następnie nacina każdy z owoców, ewentualnie kroi lub zgniata. Nalewkę sporządza się przez 12-14-dniową macerację surowca etanolem 60-70-proc. w stosunku 1:4. Nawet przy takiej proporcji nie jest możliwe przeprowadzenie maceracji dwustopniowej z uwagi na znaczną zawartość objętościową surowca i problem z jego całkowitym zwilżeniem w pozycji statycznej.

Przez cały okres maceracji należy potrząsać wsadem 2-3 razy w ciągu dnia. Po upływie tego okresu zawartość trzeba odcedzić i przefiltrować. Pozostałą część wsadu, po odcedzeniu, należy dobrze wycisnąć, a następnie przefiltrować i oba płyny połączyć ze sobą. W ten sposób otrzymamy czystą nalewkę barwy ciemnooliwkowej lub czerwonobrązowej (zależy od surowca), o gorzkawym smaku i przyjemnym swoistym zapachu.

Łatwo zauważyć, że nalewka ta jest teoretycznie dwukrotnie słabsza od fabrycznej, ale za to bogatsza o składniki wyekstrahowane z kwiatów. Gotowy produkt najlepiej rozlać do butelek aptecznych o pojemności 50 i 100 ml zaopatrzonych w kroplomierz i opakowania przechowywać w suchym i ciemnym pomieszczeniu w temperaturze 15-18°C w miejscu niedostępnym dla dzieci. Termin ważności preparatu określa się na dwa lata od chwili jego sporządzenia z pełnowartościowego surowca, zebranego w sezonie poprzedzającym macerację.

Autor: prof. dr n. farm. Wiktor Stelmach

Komentarze