Pożądane interakcje leków

Nie od dziś wiadomo, że niektóre leki mogą reagować między sobą, co grozi niebezpiecznymi dla życia i zdrowia powikłaniami. Interakcje między lekami nie zawsze są jednak zjawiskiem niekorzystnym. Bywają również pożądane, tj. przewidziane i kontrolowane przez lekarza.

W dzisiejszych czasach proces leczenia nie ogranicza się do przyjmowania przez chorego tylko jednego farmaceutyku. Lekarz zaleca bowiem stosowanie kilku preparatów jednocześnie, czyli tzw. leczenie skojarzeniowe. Zdarza się, iż pacjenci dodatkowo przyjmują inne, niezapisane przez lekarza środki. W takich przypadkach może dochodzić do interakcji leków, czyli wzajemnego ich oddziaływania.

W toku badań wyodrębniono grupy leków, które szczególnie obarczone są ryzykiem wystąpienia interakcji. Należą do nich leki stosowane w leczeniu chorób krzepliwości krwi, układu oddechowego, serca lub przemiany cukrów, gdyż wiele z nich stosuje się w dawce o małym marginesie bezpieczeństwa (ich dawka lecznicza jest bliska dawce toksycznej). Nawet nieznaczne podwyższenie stężenia może być toksyczne w przypadku zażywania antybiotyków aminoglikozydowych, soli litu, teofiliny, digoksyny i warfaryny.

Z kolei doustne środki antykoncepcyjne, kortykosteroidy, karbamazepina oraz leki antyarytmiczne tracą swoje właściwości w przypadku niewielkiego zmniejszenia dawki. Także niektórzy pacjenci są bardziej podatni na wystąpienie w ich organizmie interakcji między farmaceutykami. Do grupy tej należą ludzie ciężko chorzy, głównie na choroby wątroby, nerek, padaczkę, niewydolność serca, niedoczynność tarczycy, nowotwory oraz osoby starsze. Interakcje między lekami mogą być pożądane (przewidziane i kontrolowane przez lekarza) bądź też nie (nieoczekiwane i niekorzystne).

Stwierdzono, iż liczba niekorzystnych interakcji wzrasta proporcjonalnie do liczby przyjmowanych leków (w przypadku jednoczesnego stosowania pięciu lub więcej leków jest jeszcze większa). Niejednokrotnie opisywano śmierć pacjentów korzystających z leczenia skojarzeniowego (w konsekwencji leczenia dikumarolem i wodzianem chloralu, imipraminą i kwasem acetylosalicylowym, czy lekami przeciwzakrzepowymi i fenobarbitalem). Uwzględniając z kolei mechanizm działania, interakcje między lekami dzieli się na farmaceutyczne, farmakokinetyczne oraz farmakodynamiczne.

Interakcje farmaceutyczne występują poza organizmem chorego podczas przygotowywania leków i obejmują fizyczne i chemiczne oddziaływania między tymi substancjami. Przykładem takich kombinacji jest łączenie cieczy niemieszających się (np. roztworów wodnych i olejowych), powstawanie mieszanin higroskopijnych (np. po połączeniu kwasu acetylosalicylowego i paracetamolu) lub wytrącanie osadów (np. w wyniku zmieszania roztworu fenobarbitalu i papaweryny).

Interakcje farmakokinetyczne powodują przede wszystkim zmianę stężenia leku w ustroju. Prowadzi to do nasilenia lub osłabienia jego działania, co może okazać się zarówno lecznicze, jak i toksyczne dla organizmu. Interakcje farmakokinetyczne wpływają na proces wchłaniania (np. kwas acetylosalicylowy jest dobrze wchłaniany w kwaśnym środowisku żołądka, natomiast zastosowanie leków alkalizujących treść żołądkową zmniejsza jego absorpcję), dystrybucji (np. wypieranie leków wiązanych w białkach osocza krwi przez leki o większym do nich powinowactwie, np. wypieranie penicylin przez salicylany), metabolizmu (np. barbiturany i opioidy poprzez aktywację enzymów wątroby zwiększają metabolizm innych leków) oraz wydalania (np. leki moczopędne dzięki zwiększeniu objętości moczu i filtracji kłębuszkowej stają się pomocne w leczeniu zatruć).

Interakcje farmakodynamiczne dotyczą z kolei leczniczego bądź toksycznego wpływu kombinacji leków na organizm. Dzieli się je na receptorowe, enzymatyczne i fizjologiczne. Interakcje receptorowe i enzymatyczne są wynikiem zażycia leków oddziałujących na ten sam receptor bądź enzym. Interakcje te wykorzystywane są przede wszystkim w celu zniesienia toksycznego działania jednego preparatu przez drugi (antagonizm). Na przykład zatrucie morfiną leczy się naloksonem, pochodnymi benzodiazepiny – flumazenilem, a środkami owadobójczymi z grupy inhibitorów acetylocholinoesterazy – pralidoksymem. Interakcje fizjologiczne, zwane inaczej czynnościowymi, to z kolei oddziaływania leków różnymi mechanizmami (na inne receptory lub enzymy), które mogą przynieść te same bądź przeciwne skutki farmakologiczne.

Przykładami pozytywnej interakcji fizjologicznej jest łączenie środków stosowanych w leczeniu nadciśnienia tętniczego (propranololu i leków moczopędnych), choroby wrzodowej żołądka (omeprazolu i antybiotyków) lub choroby niedokrwiennej serca (azotanów i leków beta-adrenolitycznych). Z kolei pozytywne interakcje będące konsekwencją antagonistycznego działania leków daje łączenie preparatów wykorzystywanych w farmakoterapii choroby nadciśnienia tętniczego (leków alfa-adrenolitycznych z moczopędnymi, które zapobiegają zatrzymaniu wody w organizmie oraz potęgują działanie obniżające ciśnienie krwi), zakażeń bakteryjnych (ampicyliny z kwasem klawulanowym, hamującym rozrywające działanie beta-laktamazy) czy astmy oskrzelowej (leków beta-mimetycznych z kortykosteroidami, zmniejszającymi rozwój tolerancji na leki z grupy beta-mimetycznych oraz rozszerzającymi oskrzela).

W wielu przypadkach interakcje między lekami są bardzo złożonymi procesami, będącymi wynikiem oddziaływań farmakodynamicznych, farmakokinetycznych, a czasami farmaceutycznych. Stąd tak ważne jest informowanie każdego lekarza o wszystkich stosowanych lekach, także tych dostępnych bez recepty.

Autor: Natalia Zachwieja

Komentarze