Plaster czy kapsułka?

Dużą grupę preparatów do stosowania doustnego stanowią stałe postaci leków, takie jak kapsułki czy tabletki. Niekiedy jednak stan zdrowia czy preferencje pacjenta nie pozwalają na ich zastosowanie. W tych przypadkach alternatywą dla podania per os może być dostarczenie substancji czynnej o pożądanym działaniu przez skórę, np. za pomocą systemu TTS.

Doustna droga podawania leków, ze względu na łatwość aplikacji, jest najczęściej wybierana przez lekarzy i chętnie aprobowana przez pacjentów. Istnieją jednak ograniczenia stosowania per os niektórych substancji czynnych. Wynika to z ich właściwości fizykochemicznych (np. niewielka rozpuszczalność w wodzie), a także cech anatomicznych układu pokarmowego (kwaśne środowisko żołądka, obecność enzymów trawiennych).


Kapsułki, tabletki, plastry

Najbogatszym źródłem wiedzy o kapsułkach, tabletkach czy TTS jest FP VII, gdzie w monografiach ogólnych postaci leku przedstawione zostały ich: definicje, sposoby wytwarzania, badania, warunki przechowywania, oznakowania oraz klasyfikacje.

Kapsułka to stała postać leku w twardym lub miękkim zbiorniczku różnego kształtu i rozmiaru, zwykle zawierająca pojedynczą dawkę substancji czynnej (czynnych). Osłonki zbiorniczka sporządzane są z żelatyny lub innych substancji, których elastyczność można modyfikować poprzez dodanie sorbitolu czy glicerolu. Składnikami otoczki mogą być także inne substancje pomocnicze, takie jak: powierzchniowo czynne, zmniejszające przezroczystość substancje słodzące i barwniki (zatwierdzone przez organ upoważniony), poprawiające smak i zapach oraz środki konserwujące. Wypełnienie kapsułki (stałe, ciekłe lub o konsystencji pasty) zawiera jedną lub kilka substancji czynnych z ewentualnym dodatkiem substancji wypełniających, poślizgowych, rozsadzających czy rozpuszczalników.

Wyróżnia się kilka rodzajów kapsułek: miękkie, twarde, dojelitowe, o zmodyfikowanym uwalnianiu, skrobiowe.

Kapsułki twarde stanowią zbiorniczki składające się z 2 części o kształcie cylindrycznym, nasuwanych jedna na drugą. Substancje czynne zwykle występują tu w postaci stałej. Natomiast kapsułki miękkie są jednoczęściowe i charakteryzują się grubymi osłonkami oraz różnorodnością kształtów. Substancje czynne w postaci płynnej zamykane są w nich bezpośrednio, a stałe dopiero po uprzednim rozpuszczeniu lub zawieszeniu w odpowiednim nośniku celem uzyskania roztworu lub zawiesiny w postaci pasty.

Kapsułki dojelitowe sporządza się przez wypełnienie kapsułek granulatem lub cząstkami z otoczkami odpornymi na działanie soku żołądkowego lub przez naniesienie na kapsułki miękkie lub twarde osłonki dojelitowej. Opłatki skrobiowe, wykorzystywane w aptekach, sporządzane są głównie z mąki ryżowej. Wszyscy doskonale wiemy, jak wyglądają i do czego służą. Chciałabym tylko zwrócić uwagę na właściwy sposób przyjmowania tej postaci leku. Otóż najpierw należy kapsułkę skrobiową zwilżyć na kilka sekund w wodzie, a dopiero potem umieścić ją na języku i połknąć, popijając wodą.

Tabletki to stałe postaci leku, zawierające pojedynczą dawkę jednej lub kilku substancji czynnych, sporządzane zazwyczaj przez prasowanie jednorodnej objętości cząstek. Mogą także, podobnie jak kapsułki, zawierać substancje pomocnicze: wypełniające, wiążące, rozsadzające, smarujące, poślizgowe, modyfikujące zachowanie preparatu w przewodzie pokarmowym, poprawiające smak i zapach, barwniki. Wyróżnia się kilka rodzajów tabletek do podania doustnego: niepowlekane, powlekane, musujące, do sporządzania roztworu doustnego, do sporządzania zawiesiny doustnej, ulegające rozpadowi w jamie ustnej, dojelitowe, o zmodyfikowanym uwalnianiu, do stosowania w jamie ustnej.

Tabletki dojelitowe to forma leku o opóźnionym uwalnianiu. Zwykle są one sporządzane z granulatów lub cząstek uprzednio powlekanych otoczkami odpornymi na działanie soku żołądkowego albo w określonych przypadkach mogą to być tabletki z otoczką dojelitową.


Rodzaje plastrów

Systemy transdermalne to elastyczne plastry o zróżnicowanych rozmiarach, zawierające jedną lub więcej substancji czynnych. Przeznaczone są do stosowania na niezmienioną skórę w celu podania substancji czynnych do krążenia ogólnego, po przeniknięciu bariery skórnej. Systemy transdermalne składają się z zewnętrznej warstwy zabezpieczającej, którą stanowi nośnik warstwy z substancją czynną. Powierzchnię systemu, na której zachodzi uwalnianie, zabezpiecza warstwa ochronna, która jest usuwana przed aplikacją plastra. Zewnętrzna warstwa, nieprzepuszczalna dla substancji czynnej (czynnych) i zwykle nieprzepuszczalna dla wody, stanowi warstwę nośną i zabezpieczającą. Preparat oprócz substancji czynnych zawiera także pomocnicze, takie jak: stabilizujące, solubilizujące oraz modyfikujące szybkość uwalniania lub zwiększające wchłanianie przezskórne. Skład i struktura matrycy warunkują szybkość dyfuzji substancji do skóry. Warstwa ze składnikiem czynnym może mieć także postać półstałego zbiornika, ograniczonego z jednej strony membraną, kontrolującą uwalnianie i dyfuzję substancji z preparatu.

Rynek farmaceutyczny oferuje bogactwo plastrów dostępnych bez recepty, o różnorodnej strukturze, składzie oraz zastosowaniu. Ta postać leku jest wykorzystywana do modelowania sylwetki (kofeina, karnityna, algi), do walki z uzależnieniem od nikotyny, uśmierzania bólu mięśni, łagodzenia bólu reumatycznego, krzyżowo-lędźwiowego, mięśniowego, nerwobólu (kapsaicyna, mentol, kamfora, tymol, salicylan metylowy, diklofenak), jako preparat rozgrzewający (kapsaicyna, salicylan glikolu), chłodzący (5-proc. mentol).

Godnym uwagi jest preparat z kapsaicyną (640 mcg kapsaicyny na cm² plastra), wskazany w leczeniu obwodowego bólu neuropatycznego u dorosłych pacjentów. Powinien być on nakładany tylko przez lekarza lub wyspecjalizowany personel medyczny pod nadzorem lekarza, po uprzedniej aplikacji na całą powierzchnię leczenia środka miejscowo znieczulającego. Preparat pozostawia się na 30 minut na stopach i na 60 minut w innych miejscach ciała. Leczenie można powtarzać co 90 dni.


Nowoczesne postaci leków

Celem współcześnie prowadzonych badań jest optymalizacja działania farmakologicznego leku i gwarancja osiągnięcia pożądanego stężenia dawki terapeutycznej substancji czynnej w miejscu docelowym. Można wyróżnić kilka kierunków poszukiwania nowych postaci doustnego dostarczania substancji czynnej, mających na celu:

- zwiększenie rozpuszczalności substancji czynnej (tworzenie kompleksów),
- zlokalizowanie uwalniania i zwiększenie wchłaniania (bioadhezyjne postaci farmaceutyczne),
- regulowanie procesu uwalniania substancji czynnej (użycie matryc tabletkowych lub kapsułek).

Interesującą i niezwykle szybko ewoluującą grupę leków stanowią kapsułki i tabletki o zmodyfikowanym uwalnianiu, do których zaliczane są postaci:

- o przedłużonym uwalnianiu,
- o opóźnionym uwalnianiu
- tabletki o pulsacyjnym uwalnianiu substancji czynnej.

Do zalet preparatów o przedłużonym uwalnianiu zaliczamy: zmniejszoną częstość podawania leku pacjentowi (zwiększenie komfortu pacjenta, zmniejszenie ryzyka błędnego dawkowania), utrzymanie stężenia terapeutycznego przez dłuższy czas (wyrównane działanie farmakologiczne minimalizuje objawy uboczne wywołane chwilowymi zmianami stężenia substancji czynnej), zmniejszenie sumarycznej dawki substancji czynnej przy zachowaniu tego samego działania terapeutycznego. W efekcie spadają: toksyczny efekt substancji czynnej oraz koszt leczenia. W przypadku leków o wąskim indeksie terapeutycznym lub substancji czynnych słabo wchłanianych z przewodu pokarmowego nie można zastosować takich systemów dostarczania leku.

Coraz większym powodzeniem w farmacji cieszą się mikrokapsułki. Są to formy o kształcie kulistym lub nieregularnym, składające się z rdzenia (stałego, ciekłego lub gazowego) oraz otoczki. Mikrokapsułkowanie umożliwia uzyskanie przedłużonego działania substancji czynnej. Istnieje preparat morfiny w postaci kapsułek, wypełnionych mikrokapsułkami. Producent dopuszcza także alternatywne podanie leku: możliwe jest otwarcie kapsułki i podawanie samych mikrokapsułek zmieszanych z płynem bez zmian w uwalnianiu substancji.

Mikrokapsułkowaniu poddaje się także nietrwałe substancje lecznicze, np. antybiotyki, probiotyki, witaminy (A, C, E), olejki eteryczne oraz enzymy (dostępny na rynku polskim preparat z enzymem trzustkowym-lipazą 10000 i 25000 j). Proces ten umożliwia także rozdzielenie substancji wzajemnie reagujących, zmniejsza ich toksyczność, maskuje smak i zapach.

Tabletki szkieletowe, zwane też matrycowymi są jednym z rodzajów tabletek o przedłużonym działaniu. Składają się z nierozpuszczalnego szkieletu (nośnika) i rozpuszczalnej substancji czynnej. Matryce mogą być tworzone zarówno z substancji nieorganicznych, jak i organicznych (polimery, np. polistyren, poliamid oraz żywice silikonowe). Tabletki szkieletowe nie ulegają rozpadowi w przewodzie pokarmowym, a substancja czynna uwalniana jest z nich na drodze dyfuzji (szybkość uwalniania nie jest stała).

Ze względu na fakt, iż nie wszystkie substancje lecznicze ulegają wchłanianiu na całej długości przewodu pokarmowego, należy dążyć do tego, aby postać leku jak najdłużej przebywała we właściwym odcinku, np. w żołądku. Można w tym celu wykorzystać:

- tabletki bioadhezyjne,
- tabletki i mikrosfery pływające (flotacyjne),
- peletki o dużej gęstości.

Najprostszą metodą jest przyklejenie tabletki bioadhezyjnej do ściany żołądka (jedną powierzchnią). Innym sposób to: sporządzenie peletek z dodatkiem substancji pomocniczych o dużym ciężarze właściwym. Takie formy będą opadać i zalegać na dnie żołądka (wykorzystanie fizjologicznego kształtu tego organu – zakrzywienie dna). Odwrotnie, mikrokapsułki zapewniają unoszenie się postaci leku na powierzchni płynu żołądkowego i przedłużone uwalnianie związku czynnego.


Bibliografia

1. Gimpel K., Luliński P., Maciejewska D., Wybrane technologie optymalizujące dostarczanie substancji czynnych w nowoczesnych postaciach leku, „Biuletyn Wydziału Farmaceutycznego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego” 2009, 3: 19-23.
2. Farmacja Stosowana. Podręcznik dla studentów farmacji, red. Janicki S., Fiebig A., Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1998.
3. Emilia Szymańska, Mikrocząstki w lecznictwie – właściwości i zastosowanie, „Gazeta Farmaceutyczna” 10, 2009.
4. Kaliszan R., Fascynująca farmacja XXI wieku, www.portalwiedzy.pan.pl
5. Sieradzki E., Żebrowska-Szulc A., Zagrodzki J., Ćwiczenia z technologii postaci leku, Część I. Tabletki.
6. Technologia nowoczesnych postaci leków, red. Muller R.H., Hildebrand G.E., Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1998.
7. Farmakopea Polska VII, 2006, tom I.

Autor: mgr farmacji Beata Chudzińska

Komentarze