Oleje w farmacji

Po wpisaniu w wyszukiwarkę internetową hasła „olej”, otrzymamy długą listę produktów. Które z nich są lecznicze? Do najważniejszych należą: lniany, rycynowy, z wiesiołka dwuletniego i ogórecznika.

Len zwyczajny (pospolity) Linum usitatissimum − jest jedną z najstarszych roślin uprawnych (jej ziarna i włókna znajdowano w starożytnych grobowcach egipskich). Właściwości prozdrowotne lnu docenił np. cesarz Karol Wielki, który w VIII w. n.e. nakazał poddanym spożywanie nasion tego gatunku. Len jest rośliną mrozoodporną, jednoroczną o wąskich szarozielonych liściach i niebieskich, spodkowatych kwiatach. Osiąga wysokość od 80 cm do 1,2 m. Surowcami farmaceutycznymi lnu są: Semen Lini – nasienie lnu oraz Oleum Lini − olej lniany.


Oleum Lini (Lini oleum virginale − olej lniany pierwszego tłoczenia) jest żółtawy, przezroczysty, o charakterystycznym zapachu i cierpkawym smaku. Otrzymuje się go w procesie mechanicznego tłoczenia na zimno. Zawiera: estry glicerynowe kwasów: alfa-linolenowego, linolenowego, oleinowego, w mniejszych ilościach glicerydy innych kwasów, np. mirystynowego, palmitynowego, stearynowego, erukowego, arachidowego, arachidonowego, niezestryfikowane wolne kwasy tłuszczowe, witaminy rozpuszczalne w tłuszczach, barwniki organiczne, fruktooligosacharydy, lignany, w bardzo małych ilościach śluzy.

Swój korzystny wpływ na ustrój ludzki olej lniany zawdzięcza kwasom Omega 3, 6, 9 oraz lignanom. NNKT są materiałem budulcowym błon komórkowych, obniżają poziom cholesterolu, zapobiegają chorobom serca i naczyń krwionośnych, nasilają procesy przemiany materii. Wyniki niektórych badań wskazują na antyoksydacyjne działanie lignanów (fitohormonów). Kwasy Omega-3 są niezbędne w prawidłowym rozwoju układu nerwowego dzieci, zapobiegają i wspomagają proces leczenia ADHD. Stosunek ilościowy zawartości kwasów Omega-3 do Omega-6 w tym oleju jest niezwykle korzystny dla organizmu ludzkiego.

Olej lniany jako składnik wielu preparatów dermatologicznych stosuje się także w oparzeniach I i II stopnia, odmrożeniach, pękaniu skóry, uszkodzeniach naskórka, odleżynach, owrzodzeniach, czyrakach, łojotoku, trądziku, wysypkach alergicznych, owrzodzeniach żylakowych kończyn, łuszczycy, stanach zapalnych odbytu, chorobie hemoroidalnej. Korzystnie wpływa na stan włosów i paznokci.

Olej lniany jest również wykorzystywany w recepturze aptecznej. Poniżej przedstawiam dwie przykładowe recepty z tym surowcem farmaceutycznym:


1. Rubefacientia (leki wywołujące zaczerwienienie skóry)
Rp.
Olei camphorate
Olei Lini
Olei Terebinthinae aa 30,0
M.f.lin.*
D.S do nacierania

*Lin.-linimentum-mazidło

Calcareum (Linimentum Calcis)-mazidło wapienne
Lini olei
Aquae Calcis aa 10,0
M.D.S Do smarowania
Zmieszać przed użyciem

Mazidło to (nie płyn!) dawniej było używane przeciw oparzeniom słonecznym. Przez zmieszanie 2 składników powstaje mydło wapienne (emulgator w/o). Emulsja ta jest nietrwała, dlatego konieczne jest jej zmieszanie przed użyciem.
Olej lniany poza lecznictwem stosowany jest jako produkt częściowo przetworzony w malarstwie do zabezpieczania malowideł, polichromowych rzeźb, do produkcji pokostu naturalnego, w stolarstwie i szkutnictwie.


Rącznik pospolity Ricinus Communis − nazywany kleszczowiną pospolitą, rycynusem, Dłonią Chrystusa. Jest to średnio odporny krzew o dużych, dłoniasto-klapowatych, ząbkowanych liściach i czerwonych kwiatach, zebranych w grona. Uprawiany jest od ponad 4000 lat. Jego surowcami farmaceutycznymi są: Semen Rimini − nasienie rącznika pospolitego oraz Oleum Ricini (Oleum Palmae Christi, Oleum Castroei) − olej rycynowy (bezbarwny lub słomkowożółty, przezroczysty, bardzo lepki i gęsty o łagodnym smaku i swoistym zapachu). Błędnie nazywany jest „rycyną”. Rycyna bowiem to jedna z najsilniejszych trucizn roślinnych. Zawierają ją nasiona rącznika, ale olej jest jej całkowicie pozbawiony. W jego skład natomiast wchodzą: monogliceryd kwasu rycynolowego, glicerydy kwasu oleinowego, stearynowego, linolowego, hydroksystearynowego, dihydroksystearynowego. Olej rycynowy jest stosowany w uporczywych zaparciach, zewnętrznie na skórę (w 5-10-procentowych maściach) w świądzie, trądziku, w nadmiernym wysuszeniu skóry, oparzeniach.

W praktyce farmaceutycznej wykorzystuje się go do rozpuszczania kwasu salicylowego, stanowi także składnik maści ochronnych, leków przeciwłojotokowych i przeciwłuszczycowych. Pełni rolę surowca pomocniczego: zmieszany w równych częściach z balsamem peruwiańskim umożliwia połączenie balsamu z wazeliną, masłem kakaowym i tłuszczem wieprzowym.


Antiseborrhoica (leki przeciwłojotokowe)
Rp.
Acidi salicylici 2,0
Olei Ricini 1,0
Tinct.Cinchonae 20,0
Spiritus Vini 70 ad 100
M.D.S zewnętrznie


Maści ochronne

Chroniąca przed związkami chromu:
Rp.
Natrii thiosulfurici 5,0
Oleum Ricini
Oleum Rapae aa 22,5
Lanolini anhydrici 50,0
M.f.ung.
D.S. zewnętrznie


Antipsoriasis (leki przciwłuszczycowe)
Rp.
Cignolini 0,25
Acidi salicylici 3,0
Olei Ricini 4,0
Prodermini 5,0
Adipis Sulli ad 100,0
M.f.ung.
D.S. zewnętrznie


Ogórecznik lekarski Borago Officinalis − to odporna roślina jednoroczna o lancetowatych, szorstko owłosionych, zielonych liściach oraz gwiazdkowatych niebieskich kwiatach. Pochodzi z krajów śródziemnomorskich oraz zachodniej Azji. Jej lecznicze właściwości znane były już w starożytności. Surowcami farmaceutycznymi są: Herba Boraginis − ziele ogórecznika, Oleum Boraginis − olej z nasion ogórecznika, Semen Boraginis − nasienie ogórecznika. Olej jest naturalnym źródłem GLA – kwasu gamma-linolenowego, który wpływa na metabolizm kwasów tłuszczowych w organizmie oraz powstawanie prostaglandyn. Jest on składnikiem błon komórkowych skóry i zapewnia jej właściwy poziom nawilżenia. Stąd zastosowanie GLA m.in. w dermatologii − w leczeniu trądziku, egzem, łuszczycy.

Preparaty zawierające kwas gamma-linolenowy stosuje się wspomagająco w leczeniu nadciśnienia tętniczego, miażdżycy, nawracających zakażeń wirusowych i bakteryjnych, gośćca przewlekle postępującego, stwardnienia rozsianego, nadpobudliwości u dzieci i dorosłych oraz zaburzeń hormonalnych, takich jak: cykliczna bolesność sutków, zespół napięcia przedmiesiączkowego, cukrzyca. Kwas ten jest przeciwwskazany u osób przyjmujących leki przeciwzakrzepowe czy chorych na hemofilię, ponieważ może wydłużać czas krwawienia.

Ogórecznik lekarski ceniony jest także w kuchni. Jego młode liście, wydzielające przyjemny zapach ogórków, dodawane są majonezów, sałatek, sosów serowych.


Wiesiołek dwuletni Oenothera Biennis − pochodzi z Ameryki Północnej. To odporna roślina, o długich, zielonych, owalnych lub lancetowatych liściach. Wiesiołek nazywany jest porannym pierwiosnkiem, ponieważ ma żółte kwiaty, których pąki otwierają się o świcie. Indianie wysoko cenili właściwości lecznicze ziela, a sporządzane z niego okłady stosowali na problemy skórne i krwiaki. Surowcami farmaceutycznymi wiesiołka są: Semen Oenotheri − nasienie wiesiołka oraz Oleum Oenotheri − olej z nasion wiesiołka (jasnożółta ciecz, o słabym zapachu).


Poranny pierwiosnek, podobnie jak ogórecznik lekarski, stanowi źródło kwasu gamma-linolenowego. Warto w codziennym jadłospisie uwzględnić oleje tych roślin, ponieważ o niedobory NNKT w organizmie nie jest trudno. Mogą być wynikiem np. niewłaściwego sposobu odżywiania się, procesów starzenia, mało zróżnicowanej diety bogatej w nasycone kwasy tłuszczowe, nadmiernego spożywania alkoholu, stresu, niedoboru cynku, współistnienia cukrzycy czy zakażenia wirusowego.


Literatura:


1. Janicki S., Szulc J., Woyczikowski B., Receptariusz, Warszawa 1992.
2. Receptura apteczna, red. dr hab. n. farm. Jachowicz R., Warszawa 2008.
3. Podlewski J. K., Chwaliborska-Podlewska A., Leki współczesnej terapii, Wydawnictwo Medical Tribune 2010.
4. Linford J., Zioła. Kieszonkowy przewodnik, Wydawnictwo Parragon 2009.
5. www.pharma-cosmetic.com.pl
6. www.oleofarm.com.pl

Autor: mgr farmacji Beata Chudzińska

Komentarze