Niesteroidowe leki przeciwzapalne

Szeroką, lecz bardzo niehomogenną grupą leków stosowanych głównie w objawowym zwalczaniu gorączki i bólów różnego pochodzenia są niesteroidowe leki przeciwzapalne. Środki te zalecane są także w chorobach zwyrodnieniowych stawów, tkanki łącznej, metabolicznych, zaburzeniach nerwowo-naczyniowych oraz zespołach reumatycznych, jakie towarzyszą zakażeniom.

Mimo iż pierwszy lek z grupy NLPZ – kwas acetylosalicylowy – został zsyntetyzowany przeszło 100 lat temu, mechanizm działania tych środków długo pozostawał nieznany. Dopiero w roku 1971 dowiedziono, iż związki te hamują aktywność cyklooksygenazy (COX), a w konsekwencji syntezę prostanoidów, do których zalicza się prostaglandyny, prostacykliny oraz tromboksany. Odkryto ponadto, iż enzym cyklooksygenaza występuje w dwóch izoformach: zawsze obecnej w komórce – COX-1 oraz aktywowanej jedynie w czasie reakcji zapalnej COX-2. Starsze NLPZ (zwane lekami I generacji), blokując silniej działanie COX-1 niż COX-2 znacznie częściej przyczyniają się do występowania działań niepożądanych. Na skutek hamowania działania prostaglandyny E2 oraz prostacykliny może dochodzić do zmniejszenia wytwarzania śluzu oraz uwalniania węglowodanów w przewodzie pokarmowym, a co za tym idzie – jego uszkodzenia.

Objawia się to nudnościami oraz bólami w nadbrzuszu. W cięższych przypadkach leki te mogą powodować występowanie krwawień z przewodu pokarmowego, a także wrzodów i perforacji żołądka. Na te jakże poważne powikłania narażone są głównie osoby starsze, a także osoby po przebytej chorobie wrzodowej lub reumatoidalnym zapaleniu stawów. Na skutek zmniejszenia przepływu krwi NLPZ mogą powodować retencję wody i sodu w nerkach, co może skutkować obrzękami tych narządów oraz podwyższeniem ciśnienia. W obrębie ośrodkowego układu nerwowego mogą być przyczyną zaburzeń psychicznych, a w obrębie układu oddechowego – skurczu oskrzeli. Z uwagi na silne działanie przeciwpłytkowe (antyagregacyjne), niesteroidowe leki przeciwzapalne mogą ponadto powodować krwotoki.

Ze względu na budowę chemiczną niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) dzieli się na kwasy karboksylowe (salicylowy, arylopropionowe, arylooctowe, fenamowe) i ich pochodne, kwasy enolowe (pirazolony: fenylbutazon, azapropazon i oksykamy: piroksykam i meloksykam) oraz na związki niebędące kwasami organicznymi (nabumeton, nimesulid).


Pochodne kwasu salicylowego

Kwas acetylosalicylowy to jeden z najbardziej popularnych środków przeciwbólowych, przeciwzapalnych i przeciwgorączkowych. Stosuje się go w bólach mięśni, stawów, nerwobólach, bolesnym miesiączkowaniu (doustnie w dawkach 2-3 g/dobę), a w większych dawkach (4-6 g/dobę) – w dyskopatiach, chorobach gośćcowych czy zesztywniającym zapaleniu kręgosłupa. Przyjmowany długotrwale w małych dawkach, tj. 75-150 mg na dobę, wykazuje działanie przeciwagregacyjne. Może być stosowany profilaktycznie celem zapobiegania chorobom sercowo-naczyniowym. Jest łatwo i prawie całkowicie wchłaniany z przewodu pokarmowego. Kwas acetylosalicylowy jest nieodwracalnym inhibitorem COX-1, dlatego może powodować groźne w skutkach działania niepożądane.

Należą do nich: nudności, wymioty, bóle żołądka, krwawienia z przewodu pokarmowego, wrzody żołądka. Kwasu acetylosalicylowego bezwzględnie nie mogą przyjmować dzieci do 12 roku życia, gdyż może wywołać zespół Reye’a, chorobę charakteryzującą się stłuszczeniem i powiększeniem wątroby oraz uszkodzeniem mózgu. Przeciwwskazaniem do stosowania tego leku jest także choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, uszkodzenie wątroby i nerek, hemofilia, cukrzyca, ciąża i okres karmienia piersią.


Pochodne kwasów arylooctowych

Diklofenak charakteryzuje się silnym działaniem przeciwbólowym i przeciwzapalnym, natomiast słabym przeciwgorączkowym. Ma zastosowanie głównie w leczeniu reumatycznego zapalenia stawów oraz w zwyrodnieniach kręgosłupa. Może być także stosowany w bolesnym miesiączkowaniu oraz naczyniowych bólach głowy. Przyjmowany doustnie (dobowa dawka wynosi 75-150 mg) prawie całkowicie wchłania się z przewodu pokarmowego. Lek ten można stosować także w postaci czopków, wstrzyknięć domięśniowych, a w przypadku bólów stawów i mięśni – także w postaci żelu do smarowania. Do rzadkich działań niepożądanych wywoływanych przez diklofenak zaliczyć należy nudności, wymioty, zawroty głowy, uczuleniowe reakcje skórne. Lek ten może jednak trwale uszkodzić wątrobę. Nie należy stosować diklofenaku w okresie ciąży oraz w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy.


Pochodne kwasów arylopropionowych

Ketoprofen to lek stosowany w schorzeniach reumatoidalnych, zarówno w leczeniu zmian zapalnych, jak i zwyrodnieniowych (reumatoidalne zapalenie stawów, zapalenie stawów na tle łuszczycy, dawne zapalenie stawów, pierwotne zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, pseudodna). Ma także działanie przeciwbólowe i może być podawany w bolesnym miesiączkowaniu oraz naczyniowych bólach głowy. Jest dobrze wchłaniany z przewodu pokarmowego. Podaje się go zazwyczaj doustnie (100-200 mg na dobę), rzadziej domięśniowo (100 mg co 12 h) lub doodbytniczo (100 mg na noc). Występuje także w postaci żelu do stosowania zewnętrznego. Ketoprofenu nie należy przyjmować w okresie ciąży i laktacji. Jego stosowanie może powodować silne zaburzenia układu pokarmowego, takie jak: nudności, niestrawność, biegunki, zaparcia, bóle brzucha, wymioty.

Naproksen jest zalecany w leczeniu stanów zapalnych mięśni, stawów czy tkanek miękkich. Działa także przeciwbólowo. Podawany doustnie (zalecana dobowa dawka 500-700 mg) całkowicie wchłania się z przewodu pokarmowego. Można go także stosować doodbytniczo lub zewnętrznie w postaci maści lub żelu.

Ibuprofen wykazuje słabsze działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe niż ketoprofen i naproksen. Jest jednak najmniej toksycznym niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym, więc nie wywołuje nasilonych działań niepożądanych. Stosowany jest doustnie (od 600 mg do 1,2 g/dobę) w leczeniu chorób stawowo-kostnych pochodzenia zwyrodnieniowego lub miejscowo w celu łagodzenia stanów bólowych i zapalnych. Przeciwwskazaniem do stosowania ibuprofenu jest ciąża, choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy oraz skaza krwotoczna.


Pochodne kwasu fenamowego

Kwas mefenamowy wykazuje silne działanie przeciwbólowe, a słabe przeciwzapalne i przeciwgorączkowe. Stosuje się go w leczeniu zwyrodnień układu kostno-stawowego, chorób reumatoidalnych, bólach migrenowych, menstruacyjnych, bólach mięśni oraz nerwobólach. Można podawać go do trzech tygodni w dawkach 250-500 mg 3 razy dziennie. Działania niepożądane kwasu mefenamowego oraz przeciwwskazania do jego przyjmowania są analogiczne do kwasu acetylosalicylowego.


Pochodne kwasów enolowych

Fenylbutazon to bardzo silny lek przeciwzapalny, bardzo skuteczny w leczeniu dny moczanowej, gdyż zwiększa wydalanie kwasu moczowego. Wywołuje jednak poważne i częste (u 20-40 proc. pacjentów) działania niepożądane, takie jak: nudności, biegunki, krwawienia, owrzodzenia jamy ustnej i żołądka, skórne odczyny alergiczne, bezsenność, nadciśnienie, bóle szyi, mięśni, stawów. Lek ten może także uszkodzić nerki oraz szpik i wywołać pancytopenię (niedokrwistość plastyczna). Z tego powodu stosuje się go jedynie w przypadku braku skuteczności innych NLPZ. W takich warunkach może być podawany doustnie (600 mg/dobę), doodbytniczo (500 mg/dobę) lub domięśniowo (600 mg co drugi dzień) maksymalnie do tygodnia.

Azapropazon jest lekiem charakteryzującym się silnym działaniem przeciwzapalnym i przeciwbólowym. Stosuje się go doustnie (600 mg-1,2 g/dobę) w leczeniu ostrej postaci dny moczanowej. Został z kolei wycofany z lecznictwa reumatoidalnego zapalenia stawów. Wykazuje podobne skutki uboczne jak fenylobutazon, choć sądzi się, iż jest mniej od niego toksyczny.

Piroksykam stosuje się w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów, zmianach zwyrodnieniowych kręgosłupa oraz dny moczanowej. Jego działanie w chorobach reumatoidalnych w przeciwieństwie do innych preparatów NLPZ utrzymuje się ponad 24 godziny po przyjęciu jednorazowej dobowej dawki 20 mg. Może uszkodzić nerki oraz przewód pokarmowy.

Meloksykam jest selektywnym inhibitorem COX-2 i z tego względu charakteryzuje się większą skutecznością, a zarazem mniejszą toksycznością i możliwością wywołania powikłań ze strony układu pokarmowego. Niemniej jednak może powodować zaburzenia snu, wysypkę, fotodermatozy, obrzęki podudzi czy atak astmy. Lek ten stosuje się w leczeniu ostrej choroby reumatycznej stawów oraz przewlekłych zmian zwyrodnieniowych.


Inne niesteroidowe leki przeciwzapalne

Nabumeton wykazuje selektywne działanie na COX-2, a stosowany jest w zwyrodnieniowych chorobach stawów i ich reumatoidalnym zapaleniu. Działania niepożądane wywołane przyjmowaniem nabumetonu są rzadsze niż po innych NLPZ. Lek ten jest toksyczny dla płodu, gdyż może powodować mutację chromosomową. Dzienna doustna dawka tego leku wynosi około 1 g.

Nimesulid to także lek II generacji działający przeciwzapalnie i przeciwbólowo. Zalecany jest osobom uczulonym na kwas acetylosalicylowy w leczeniu chorób zwyrodnieniowych stawów, reumatoidalnego zapalenia stawów oraz zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa. Dawkowany jest doustnie i doodbytniczo w dawce do 200 mg 2 razy dziennie. Działania niepożądane wynikające z przyjmowania nimesulidu pojawiają się u około 10 proc. pacjentów i sprowadzają się głównie do zaburzeń ze strony układu pokarmowego.

Piśmiennictwo:

1. Farmakologia – podstawy farmakoterapii, red. W. Kostowski, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001.
2. Kompendium farmakologii, red. W. Janiec, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001.

Autor: Natalia Zachwieja

Komentarze