(nie)bezpieczne połączenia

Wielu pacjentów, zażywających leki nie zdaje sobie sprawy z tego, że niekiedy jednoczesne spożywanie alkoholu, niektórych pokarmów i suplementów diety  może prowadzić do istotnych zaburzeń stanu zdrowia. Dlatego trzeba ich uczulić na możliwość wystąpienia interakcji.

Interakcje leków występują wtedy, gdy działanie jednego leku jest zmienione przez działanie innego leku, składnika/i suplementu diety, jedzenia, napoju, alkoholu lub ekspozycję na środowiskowe czynniki chemiczne. Nie wszystkie te oddziaływania mają znaczenie kliniczne, a niektóre z nich są korzystne, np. łączenie leków moczopędnych z beta-blokerami w leczeniu nadciśnienia tętniczego czy też podawanie dwóch czy trzech antybiotyków w leczeniu ciężkich zakażeń (wzmocnienie ich działania) lub chemioterapia (skojarzone leczenie nowotworów złośliwych).

Niekiedy jednak wystąpienie interakcji może zakończyć się hospitalizacją. Ryzyko wzajemnego niekorzystnego oddziaływania leków wzrasta wraz z ilością stosowanych jednocześnie preparatów. Jeżeli zażywa się dwa leki, ryzyko to wynosi 13 proc., przy pięciu lekach – 58 proc., a przy siedmiu i więcej to aż 82 proc. W Stanach Zjednoczonych ciężkie działania niepożądane leków są przyczyną ponad 700 tys. pobytów w szpitalach i 140 tys. zgonów rocznie. W Polsce nie ma systematycznych badań na ten temat, ale warto zauważyć, iż pod względem liczby zażywanych opakowań leków zajmujemy drugie miejsce na świecie, wyprzedzając USA.

Interakcje są najczęściej wynikiem działania więcej niż jednego mechanizmu jednocześnie i nie zawsze możliwe jest przewidzenie ich wystąpienia. Wyróżnia się interakcje farmakodynamiczne (efekt działania jednego leku jest zmieniany przez inny lek w miejscu działania) oraz farmakokinetyczne (wpływają na procesy wchłaniania, dystrybucji, metabolizmu, wydalania). Pacjenci w podeszłym wieku są szczególnie narażeni na wystąpienie interakcji. Decydują o tym: duża ilość zażywanych przez nich leków jednocześnie (niekiedy kilkanaście) oraz pogarszające się z upływem lat funkcje nerek i wątroby. Niebagatelne znaczenie mają także leczone i nieleczone schorzenia współistniejące.


Interakcja lek-lek

Istnieje wiele grup leków, które mogą powodować wystąpienie klinicznie ważnych interakcji. Są to głównie leki o wąskim współczynniku terapeutycznym, czyli małym przedziale między dawką terapeutyczną a toksyczną (digoksyna, warfaryna, teofilina, cyklosporyna, leki przeciwpadaczkowe), wymagające stałego monitorowania dawek (leki przeciwcukrzycowe i przeciwnadciśnieniowe), indukujące enzymy wątrobowe (fenytoina, barbiturany, karbamazepina, ryfampicyna) oraz inhibitory tych enzymów (erytromycyna, cyprofloksacyna, ketokonazol, cymetydyna).


Interakcja lek-pożywienie

Wpływ na wchłanianie leków mają czynniki żywieniowe:


1. Zmniejszające wchłanianie

Błonnik pokarmowy zawarty m.in. w płatkach owsianych, otrębach obniża stężenie leków we krwi, co powoduje zmniejszenie skuteczności ich działania. Zjawisko to dotyczy m.in. leków przeciwdepresyjnych czy glikozydów naparstnicy. Natomiast produkty spożywcze bogate w jony wapnia (sery, jogurty, mleko) mogą nawet uniemożliwić wchłanianie np. fluorochinolonów, tetracyklin, kwasu etydronowego, bisakodylu. Niezwykle niebezpieczna jest interakcja fenytoiny ze składnikami żywności takimi jak: skrobia kukurydziana, olej kokosowy, karagen, kazeiniany. Zawarte w nich substancje wielkocząsteczkowe tworzą z tym lekiem trudno wchłaniające się kompleksy, czego wynikiem jest zmniejszenie o około 50 proc. stężenia fenytoiny we krwi. Nawyk popijania leków herbatą w przypadku preparatów żelaza może być przyczyną braku efektów terapeutycznych (taniny zawarte w herbacie tworzą z żelazem trudno wchłaniające się związki). Antybiotyków takich jak: erytromycyna, penicylina fenoksymetylenowa nie należy popijać sokami czy innymi płynami o kwaśnym odczynie, ponieważ w tym środowisku ulegają one rozkładowi.


2. Zwiększające wchłanianie

Zwiększone wchłanianie niektórych leków jest zależne od zawartości tłuszczów w posiłkach. Zjawisko to dotyczy leków o dużej litofilności, zwłaszcza gdy są one zażywane w czasie jedzenia lub w okresie krótszym niż godzina przed lub 2 godziny po posiłku. Interakcje tego typu są szczególnie nasilone w przypadku spożywania smalcu, bekonu, smażonych jajek dużej ilości masła, pełnotłustego mleka. W interakcję z tłuszczem pokarmowym wchodzą m.in. leki przeciwgrzybicze (gryzeofulwina), przeciwpasożytnicze (mebendazol, albendazol), preparaty teofiliny, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, beta-adrenolityki (propranolol, metoprolol). Leki alkalizujące stosowane przez pacjentów cierpiących z powodu zgagi stanowią ryzyko rozwoju przewlekłych chorób ośrodkowego układu nerwowego. Zawarte w nich aluminium praktycznie nie wchłania się z przewodu pokarmowego, ale jeśli lek popijemy sokiem pomarańczowym, stężenie pierwiastka we krwi wzrasta nawet 10-krotnie.


3. Zaburzenia metabolizmu leków

A. Wzrost stężenia leku we krwi

Najlepiej udokumentowanym zaburzeniem tego rodzaju jest interakcja grejpfruta czy soku grejpfrutowego z lekami. Dokładniej, reagują tu zawarte w owocach: furanokumaryny oraz flawonoidy, takie jak: kamferol, kwercetyna, naringenina, a także furanokumaryny. Są one odpowiedzialne na wzrost stężenia leków we krwi poprzez zahamowanie czynności układu enzymatycznego cytochromu P-450, w wyniku czego lek nie może być metabolizowany. Powyższa interakcja dotyczy: blokerów kanału wapniowego (nifedypina), benzodiazepin
(midazolam), statyn (lowastatyna, symwastatyna). Zaburzenia metabolizmu leków mogą być spowodowane również przez inne owoce cytrusowe, np. pomarańczę gorzką, limetkę, pomelo oraz soki z ww. owoców. Uniknięcie tej interakcji wymaga co najmniej 4-godzinnego odstępu czasu między ich spożyciem a zażyciem leku.

B. Zmniejszenie stężenia leku we krwi

Zastosowanie preparatów teofiliny tuż przed, w trakcie lub chwilę po spożyciu smażonego lub grillowanego mięsa naraża chorego na wystąpienie duszności. Na skutek pobudzenia enzymów mikrosomalnych przez m.in heterocykliczne aminy, powstające w trakcie obróbki mięsa, dochodzi do przyspieszenia metabolizmu teofiliny. Innym niekorzystnym typem interakcji jest oddziaływanie tyraminy, znajdującej się w wielu produktach żywnościowych, na niektóre leki. Amina ta powstaje na skutek dekarboksylacji tyrozyny pod wpływem enzymów bakteryjnych, produkowanych przez florę bakteryjną, rozwijającą się w żywności (dojrzewające sery, niektóre wędliny, np. salami, pepperoni, ryby marynowane, solone, wędzone, wątróbka z kurczaka, wątroba wołowa, przejrzałe banany, awokado i kiwi, czekolada, niektóre wina, likiery). W metabolizmie tyraminy bierze udział oksydaza monoaminowa. Leki hamujące jej działanie (moklobemid, furazolidon, izoniazyd) hamują także metabolizm tyraminy, podnosząc jej stężenie we krwi. W konsekwencji następuje pobudzenie obwodowego układu adrenergicznego (wzrost ciśnienia, tachykardia, przełom nadciśnieniowy).


4. Synergizm

W przypadku synergizmu addycyjnego reakcja organizmu jest równa sumie działania leku i konkretnego składnika żywności. Natomiast w synergizmie hiperaddycyjnym działanie leku i składnika żywności jest większe niż suma działania każdego z nich oddzielnie. Reakcja tego typu może mieć miejsce, jeśli zażywaniu preparatów teofiliny i jej pochodnych towarzyszy spożycie kofeiny (jednocześnie lub w krótkich odstępach czasu). W wyniku tego reakcja organizmu charakterystyczna dla danego leku jest znacznie nasilona. Należy pamiętać, iż kofeina zawarta jest nie tylko w kawie, ale także w napojach typu „energy drink”, herbacie oraz lekach.


5. Antagonizm

Osoby stosujące preparaty acenokumarolu powinny unikać składników pokarmowych bogatych w witaminę K (brokuły, fasola, kalafior, jaja, otręby, soja, sałata), gdyż osłabiają one działanie leku.


Interakcja lek-suplement diety

Ze względu na ciągle rosnące zainteresowanie naszych pacjentów suplementami diety, warto zwrócić uwagę na możliwość wystąpienia interakcji między składnikami tych preparatów a lekami. Oto kilka przykładów takiego oddziaływania:

- magnez zmniejsza działanie: kaptoprylu, kwasu acetylosalicylowego, cyprofloksacyny, ketokonazolu, digoksyny, a wzmacnia teofiliny, lewodopy, zwiększając ryzyko działań niepożądanych,

- miłorząb japoński (Ginkgo biloba) stosowany długotrwale z niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi (ibuprofen , diklofenak, ketoprofen) nasila ich drażniące działanie na błonę śluzową żołądka i może prowadzić do krwawień z przewodu pokarmowego,

- żeń-szeń może nasilać działanie inhibitorów monoaminooksydazy (np. moklobemid), kofeiny, sibutraminy, insuliny, metforminy,

- czosnek (Allium sativum) stosowany z paracetamolem zwiększa ryzyko uszkodzenia wątroby,

- dziurawiec (Hypericum perforatum) obniża stężenie teofiliny, osłabiając jej działanie.


Interakcja lek-alkohol

Wiele osób zażywających leki nie zdaje sobie sprawy z tego, że jednoczesne spożywanie alkoholu może prowadzić do istotnych zaburzeń stanu zdrowia. Napoje nisko- i wysokoprocentowe potęgują niekorzystne działanie kwasu acetylosalicylowego, ibuprofenu na błonę śluzową żołądka, zwiększają prawdopodobieństwo uszkodzenia wątroby przez paracetamol czy witaminę A stosowaną doustnie (zwłaszcza przy regularnym piciu alkoholu), nasilają depresyjne działanie cetyryzyny na ośrodkowy układ nerwowy. Należy pamiętać, iż alkohol jest składnikiem wielu leków, również tych dostępnych bez recepty (syropy, preparaty witaminowe itp.). Osoby zażywające również inne leki muszą zachować szczególną ostrożność i unikać ich jednoczesnego przyjmowania.


Piśmiennictwo:

W. Łuszczyna, Interakcje leków: niedoceniany problem, strona internetowa Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczch. Warszawa: naukowcy ostrzegają przed groźnymi dla życia interakcjami leków, M. Jarosz, J. Dzieniszewski, Uważaj, co jesz, gdy zażywasz leki. Interakcje między żywnością, suplementami diety a lekami.

Autor: Beata Chudzińska

Komentarze