Matka europejskich uniwersytetów

Dzieło Saladyna było pierwszą książką aptekarską obejmującą całokształt ówczesnej wiedzy farmaceutycznej, odzwierciedlającą wszystkie naukowe, praktyczne i obyczajowe wymagania, jakie tamte czasy stawiały aptekarzowi, którego zawód był już zupełnie oddzielony od zawodu lekarskiego, jakkolwiek jeszcze często łączonego w jednej osobie. Dzieło to stało się wzorem dla wszystkich późniejszych podręczników i szkół farmacji.

Sam Saladyn zaś mawiał, że napisał to dzieło, aby usunąć ciemnotę aromatariorów (aptekarzy).

„Compendium” Saladyna składa się z siedmiu rozdziałów. Pierwszy traktuje o egzaminach ustnych adeptów aptekarskich. Na pytanie – jakie są obowiązki aptekarza, egzaminowany winien odpowiedzieć: „Officium aromatarii est: terere, abluere, infundare, coquere, destillare, bene conficere et confecta bene serviare”, co tłumaczy się następująco: „Obowiązkiem aptekarza jest: ucierać, przemywać, naparzać, gotować, destylować, robić cukry i umieć je dobrze przechowywać”.

Do obowiązków aptekarza należało również: „Scire grammaticam, ut valent bene intelligere dispensationes receptorum et antidotarium et scintiae medicinae”, co znaczy: „Dobrze znać gramatykę, ażeby dobrze rozumieć przepisy recept, antidotariów i nauki medycznej”.


Drugim pytaniem egzaminacyjnym było: „Qualis debet esse aromatarius?” – jakim winien być aptekarz? Odpowiedź była następująca: „Aptekarz (aromatarius) winien być nie za młody i nie za stary, nie dumny, nie buńczuczny, nie próżny i nie (powinien) ulegać kobietom (uxorem ducere). Winien być (również) pracowity, uważny, sumienny, sprawiedliwy, dobroczynny, bojący się Boga, czuły na biedę, doświadczony w swej sztuce, grzeczny i uprzejmy. W swych czynnościach nie może powodować się ani przyjaźnią, ani nienawiścią i nie (powinien) wydawać środków spędzających płód (abortiva), żadnych trucizn, nie dawać miodu zamiast cukru, a jeżeli niedoświadczony lekarz przepisze lekarstwo niewłaściwe, winien aptekarz zwrócić mu na to uwagę”.

Pozostałe sześć rozdziałów Saladyna dotyczyło różnych zagadnień, m.in. nomenklatury leków, wykazu preparatów, jakie winny znajdować się w aptekach (tu Saladyn wymienia 16 tłuszczów, 7 rodzajów żółci, 4 odchody zwierzęce (koproterapia jeszcze wówczas była w „modzie”), 46 wód, 59 powidełek, 36 mas pigułkowych, 24 trociczki, 27 olejków i 18 konserw). Omawia wreszcie sposoby przechowywania oraz warunki trwałości leków.

Warto też w kontekście uwag Saladyna zauważyć, że po raz pierwszy w dziele swym Saladyn użył określenia „recepta”, które się przyjęło i funkcjonuje po dzień dzisiejszy. A przy okazji warto również przypomnieć, że szkoła lekarska w Salerno była miejscem, gdzie lekarzy po raz pierwszy poczęto tytułować określeniem „doktor” (co też zostało w tradycji po dziś dzień, nawet wówczas, kiedy dany lekarz nie posiada tytułu doktora po uprzednio obronionej dysertacji doktorskiej).

Pisząc o szkole lekarskiej w Salerno, nie można nie wspomnieć o innym jego dziele, jakim było „Regimen Sanitatis Salernitanum” (Przepisy zdrowotne Szkoły Salerneńskiej). Jest to dzieło anonimowego autora napisane po łacinie i wierszem, dedykowane ówczesnemu królowi angielskiemu, Ryszardowi I Lwie Serce (1157-1199). Dzieło to zostało przetłumaczone na niemal wszystkie języki europejskie pod różnymi nazwami: „Medycyna Salernitańska”, „Szkoła Salernitańska”, „Nauka zachowania zdrowia” itp.

W zasadzie był to rodzaj poradnika lekarskiego, zbiór rad i aforyzmów, przeważnie higienicznych, dietetycznych i terapeutycznych (coś w rodzaju dzisiejszej popularnej encyklopedii medycznej). Powodzenie (zwłaszcza wśród lekarzy) dzieło to zawdzięczało prostemu, dostępnemu dla laików ujęciu, a forma wierszowana ułatwiała zapamiętywanie zawartych tam przepisów.

Pierwsza jego edycja (z ok. 1300 r.) liczyła zaledwie 364 wiersze. Dopiero późniejsze uzupełnienia uczyniły z „Regimen” dzieło liczące ponad 3500 wierszy.

Niestety, jest też prawdą, że dzieło to nie miało większego wpływu na szersze warstwy ludności, a wzbudziło jedynie wielkie zainteresowanie lekarzy i nielicznych a bardziej oświeconych jednostek sprawami higieny. W efekcie już w XIV i XV w. pojawiły się dość liczne pisma zawierające rady, jak kształtować warunki życia, by utrzymać się przy zdrowiu. Pisma te były już znacznie bardziej popularne (zwłaszcza że wydawano je w językach rodzimych), a dotyczyły różnych zagadnień higienicznych; zawierały bowiem porady z zakresu higieny ogólnej, porady dla określonych grup (np. dla kobiet w ciąży, żołnierzy, żeglarzy, krzyżowców itp.), czy też porady dla ludności na czas epidemii.

Z bardziej znanych autorów tych pism należy wymienić Arnolda de Villanova (1235-1311), komentatora dzieła lekarzy z Salerno, a jednocześnie autora opracowania z zakresu higieny wojskowej (1309) oraz licznych traktatów higienicznych dedykowanych książętom i papieżom. Następnie Marsilio Ficino (z r. 1499), zajmującego się sprawami higieny pracy umysłowej czy wreszcie Ortolffa z Bawarii (ok. r. 1400), autora podręcznika dla kobiet.


Sztuka lekarska a aptekarska

Z dziejami Szkoły Salernitańskiej wiąże się też ważne dla dziejów medycyny i farmacji wydarzenie. Prawdopodobnie z inicjatywy tej szkoły cesarz Fryderyk II Hohenstauf, a jednocześnie król Sycylii, urządzając administrację monarchistyczną w swoich południowo-włoskich posiadłościach, w wydanych w latach 1231-1240 na sejmie w Melfi „Konstytucjach Królestwa Sycylii” (Constitutiones Regni Siciliae), dokonał rozdziału pomiędzy sztuką leczenia (medycyną), a sztuką sporządzania leków (aptekarstwem) wraz z omówieniem zadań wykonywania od tego momentu odrębnych już zawodów.

O wpływie Szkoły Salernitańskiej na ów akt prawny świadczą sformułowania zawarte w odnośnych „artykułach” (w tekście oryginalnym „tytułach”, od łac. „titulus”), a których charakter bliski był zasadom realizowanym w szkole lekarskiej w Salerno.


Bibliografia:

Koskowski Br., Zarys historji leków. Przyczynek do historji farmacji. Warszawa 1935, s. 117-118.
Szumowski W., Historia medycyny. Warszawa 1961, s. 148.
Tschirch A., Handbuch der Pharmakognosie, Bd. I, Abt. III, s. 1399, Leipzig 1933.
Zajusz K., Wybrane zagadnienia z historii medycyny. Katowice 1982, s. 56.

Autor: dr hab. n. farm. Aleksander Drygas

Komentarze