Krótka historia alkoholu

Pierwsze napoje alkoholowe powstały w sposób niezamierzony i przypadkowy w wyniku fermentacji winogron (wino) i ziarna jęczmiennego (piwo). Dziś wiemy już, że alkohol ma szerokie zastosowanie: może być używany jako trunek, lekarstwo albo… paliwo.

Historia

Odkrycie etanolu przypisywane jest arabskiemu alchemikowi Geberowi, a sama nazwa „alkohol” nadana została przez Paracelsusa. Określenie spiritus vini wywodzi się od łacińskich słów spiritus – duch oraz vinum – wino, co tłumaczy się jako: duch wina, esencja wina, czysty etanol, tzn. pochodzący (wyizolowany) z wina. Ogólnoustrojowe i miejscowe działanie tej substancji znane było już w starożytności, np. alkoholem polewano rany, aby przyspieszyć proces gojenia. Hipokrates zalecał stosowanie białego wina w zwalczaniu obrzęków, a czerwonego do poprawy apetytu.


Charakterystyka chemiczna

Etanol 760 g/l zwany jest popularnie spirytusem. Jest to bezbarwny, przezroczysty, lotny, higroskopijny, średniopalny rozpuszczalnik, mieszanina azeotropowa etanolu i wody o swoistym zapachu i piekącym smaku. Pali się niebieskawym płomieniem. Istnieją dwa sposoby otrzymywania tego związku organicznego – przez fermentację cukrową, gdzie źródłem węglowodanu są np. ziemniaki, żyto, jęczmień, kukurydza zwyczajna, pszenica, ryż, agawa (metoda naturalna) oraz syntetycznie.


Właściwości

Etanol zastosowany na skórę wywołuje początkowo jej ochłodzenie, rozszerzenie naczyń krwionośnych, natomiast użyty na błony śluzowe działa drażniąco. Wykazuje także właściwości słabo odkażające (silniej działa rozcieńczony – ok. 70° – niż stężony). Etanol podany w iniekcji w okolice nerwów powoduje zniesienie przewlekłych i silnych bólów, np. nerwobólu nerwu trójdzielnego (bardzo rzadko stosowany). Alkohol podany doustnie jest wchłaniany z przewodu pokarmowego w ciągu 15 minut. Hamuje ośrodek oddechowy i termoregulacji, co powoduje rozszerzenie naczyń obwodowych i wywołanie uczucia gorąca. Rozszerza także naczynia wieńcowe serca, oskrzela i inne mięśnie gładkie, zwiększa nieznacznie ciśnienie tętnicze krwi, przyspiesza czynność serca i wykazuje efekt diuretyczny.


Zastosowanie w recepturze

Śledząc zapisy w kolejnych Farmakopeach Polskich, łatwo zauważyć różną liczbę monografii oraz zmiany w nazewnictwie tego popularnego do dziś rozpuszczalnika. FP II zawierała aż trzy monografie etanolu: Spiritus 70-stopniowy; Spiritus (synonimy: Wyskok, Alkohol 90°, Spiritus Vini rectificatus) oraz Spiritus 95ş (synonimy: Spiritus fortior, Spirytus stężony, Spiritus concentratus, Alkohol 95ş). W FP IV umieszczono jedną monografię tego alkoholu – Aethanolum 95ş (synonim Spiritus Vini rectificatus), podobnie w FP V – Ethanolum 96 proc. (synonim np. Etanol 760 g/l). Alkohol etylowy jest o dziś często przepisywanym składnikiem leków recepturowych.

Roztwory zawierające ten rozpuszczalnik można podzielić na dwie grupy: roztwory alkoholowe (Solutiones spirituosae) – otrzymane przez rozpuszczenie jednego lub kilku składników w etanolu o stężeniu poniżej 40ş (360 g/l) oraz spirytusy lecznicze (Spirituosa medicata) – roztwory sporządzone w etanolu o wyższym stężeniu.

• Alkohol etylowy jest często przyczyną problemów w codziennej pracy farmaceuty (i nie dotyczy to wykonywania rozcieńczeń, bo to ułatwiają nam tabele umieszczone w Farmakopeach Polskich). Myślę o problemach z określeniem właściwego stężenia etanolu na recepcie. W preparatyce farmaceutycznej najczęściej spotkać można alkohol etylowy 70ş. Jeżeli na recepcie nie podano stężenia tego składnika, jesteśmy zobligowani do wykonania leku z etanolem 96-procentowym. Jeśli w przepisanym składzie wymienione są inne rozpuszczalniki, np. woda, wtedy użycie tak stężonego roztworu nie budzi wątpliwości farmaceuty, ale zdarzają się i takie zapisy, gdzie etanol jest jedynym rozpuszczalnikiem (np. 1 g detreomycyny i Spir. Vini do 100).

Wiedząc, że pacjent stosując roztwór 96-proc. mógłby poparzyć skórę twarzy, należałoby sporządzić roztwór chloramfenikolu z alkoholem 70-procentowym. Konsultacja telefoniczna z lekarzem w takich wypadkach jest jak najbardziej wskazana, chociaż nie zawsze prowadzi do uzyskania jednoznacznej odpowiedzi. Odrębnym zagadnieniem są niezgodności, występujące podczas sporządzania leków z etanolem. Większość z przytaczanych w literaturze przykładów, według mnie, ma charakter czysto informacyjny i wymiar historyczny, np. dezaktywacja
enzymów (pepsyny) w mieszankach z alkoholem.

• Etanol jest natomiast powszechnie używany w zielarstwie – do zwilżania i wytrawiania surowców farmakognostycznych oraz w celu otrzymania postaci leków, nadal stosowanych, takich jak: intracta, tinctura, succus.


Interakcje

Metabolizm leków może być zmieniony przez alkohol, o czym farmaceuta powinien informować pacjenta. Stężenie etanolu we krwi krążącej hamuje biotransformację leków rozpuszczalnych w tłuszczach. Natomiast przewlekłe nadużywanie alkoholu prowadzi do indukcji enzymatycznej. Etanol połączony z powszechnie dostępnym i często stosowanym przez pacjentów paracetamolem nasila toksyczne działanie metabolitów leku na wątrobę. U chorych leczonych chlorpropamidem, tolbutmidem, metronidazolem, chloramfenikolem, gryzeofulwiną, niektórymi cefalosporynami może wystąpić reakcja typu disulfiramu. Są to objawy takie jak: nudności, wymioty, tachykardia, kołatanie serca, uderzenia krwi do głowy, ból głowy. Niebezpieczne jest także łączenie etanolu z trójpierścieniowymi lekami przeciwdepresyjnymi, ponieważ nasilają one depresyjne działanie alkoholu na OUN. Spożywanie wysokoprocentowych napojów przez pacjentów stosujących leki przeciwcukrzycowe może nasilić hipoglikemię i prowadzić do kwasicy mleczanowej.


Używka

Rzadko kiedy substancja chemiczna o tak prostej budowie jak alkohol etylowy kojarzy się jednocześnie z licznymi korzyściami, jak i zagrożeniami. Już w XVIII w. w Anglii udokumentowane zostały skutki nadużywania alkoholu i od tego czasu zaczęto skupiać uwagę na negatywnych zdrowotnie i społecznie konsekwencjach jego spożywania.

Picie alkoholu prowadzi do schorzeń trzustki i wątroby, zaburzeń funkcji OUN, zwiększenia ryzyka choroby nowotworowej oraz uzależnienia. Alkohol jest niemal tak samo zasobny energetycznie jak tłuszcze (1 g alkoholu jest źródłem 7 kilokalorii w porównaniu z 9 kilokaloriami dostarczanymi przez tłuszcze). Istnieje wiele społeczeństw, dla których alkohol stanowi temat tabu, np. muzułmanie i mormoni. Z drugiej strony uważa się, że umiarkowane spożycie np. wina wywiera pozytywny wpływ na układ krążenia.

Autor: Beata Chudzińska

Komentarze