Gluten? nie, dziękuję - celiakia

Celiakia charakteryzuje się zaburzeniami wchłaniania, spowodowanymi przewlekłym stanem zapalnym błony śluzowej jelita cienkiego, będącym skutkiem nietolerancji glutenu. Choroba ta może ujawniać się w każdym wieku, u osób genetycznie podatnych, spożywających gluten, a właściwie jego rozpuszczalną w alkoholu frakcję – gliadynę.

Celiakia jest jedną z form reakcji alergicznych, którą dziedziczy się autosomalnie dominująco. Chorują na nią głównie osoby rasy białej, przede wszystkim w Europie Środkowej i Północnej, z częstością od 1:300 do 1:1000, zwłaszcza kobiety. W niektórych regionach świata choroba ta występuje niezwykle rzadko, np. Afryce, Chinach, Japonii. Może to wynika z różnic w diecie i spożyciu glutenu. Na celiakię chorują dzieci, głównie poniżej 5 roku życia (często z remisją kliniczną w okresie dojrzewania), ale najwięcej zachorowań pojawia się między 35 a 55 rokiem życia.


Rozpoznanie celiakii opiera się na analizie:

- objawów klinicznych,
- badań laboratoryjnych,
- badań histopatologicznych.


Objawy kliniczne

Najczęstszymi objawami choroby w wieku dziecięcym są: biegunki, wymioty oraz zaburzenia wzrostu. U niektórych małych pacjentów występują: niedobór masy ciała, powiększony obwód brzucha, opuszczone pośladki i obręcz barkowa. Po pierwszym roku życia charakterystyczne są: bóle brzucha, zaparcia, niespecyficzne biegunki, krzywica, niedokrwistość, u starszych dzieci: niski wzrost i zaburzenia osobowości.

U dorosłych choroba może mieć skryty przebieg. Pacjenci skarżą się na wzdęcia brzucha, chudną, u prawie wszystkich osób występuje niedokrwistość niedobarwliwa lub makrocytarna, zmęczenie i osłabienie, utrzymujące się mimo normalizacji niedokrwistości czy ustąpienia biegunek. Celiakia ma także skryty lub skąpoobjawowy przebieg. U kobiet mogą dominować zaburzenia miesiączkowania (pierwsza miesiączka później niż u rówieśniczek; u nieleczonych kobiet poronienia, przedwczesna menopauza). Niezwykle często jedynym objawem celiakii jest bezpłodność lub niedokrwistość. Chorobie trzewnej czasem towarzyszą: cukrzyca typu I (zapadalność u „celiaków” około 50 razy większa niż w populacji ogólnej!), choroba nerek – tzw. pierwotna mezangialna nefropatia IgA, osteopenia, osłabienie siły mięśniowej, atrofia mięśni, neuropatia obwodowa, zmiany w obrębie skóry: wybroczyny, obrzęki, choroba Duhringa, opryszczkowe zapalenie skóry. Wraz z celiakią objawiać się może także nietolerancja laktozy, aftowe zapalenie jamy ustnej, zapalenie tarczycy.


Badania laboratoryjne

U 40-90 proc. pacjentów z nieleczoną chorobą trzewną w surowicy krwi wykrywane są przeciwciała takie jak: antygliadyna, antyretikulina, przeciwciała przeciwko endomysium. Najbardziej czułym testem jest oznaczenie specyficznych przeciwciał IgA przeciwko tkankowej transglutaminazie (tTG).

U nieleczonych pacjentów w badaniach laboratoryjnych można stwierdzić: niedokrwistość makrocytarną lub hipochromiczną, zwiększoną liczbę płytek krwi, czasami leukopenię. W zaawansowanym stadium choroby z klinicznymi objawami zespołu złego wchłaniania stwierdza się niski poziom żelaza, sodu, magnezu, potasu, cynku, miedzi oraz niskie stężenie witaminy B12 i kwasu foliowego.


Badania histopatologiczne

Potwierdzeniem choroby trzewnej jest badanie histopatologiczne wycinków z jelita cienkiego. Dla celiakii charakterystyczne są: zanik kosmków jelitowych, przerost krypt, nacieki limfocytów w blaszce właściwej błony śluzowej. Objawy te stopniowo zanikają po usunięciu glutenu z diety. Natomiast nieleczona choroba trzewna może prowadzić do zgonu pacjenta.

Jedyną skuteczną terapią celiakii jest skrupulatne przestrzeganie diety bezglutenowej. Dzięki niej jelita powracają do normy, substancje odżywcze są prawidłowo wchłaniane i wykorzystywane przez organizm, waga ciała normalizuje się, powraca doskonała kondycja psychofizyczna.

Gluten jest proteiną występującą w niektórych zbożach i ich produktach. Dlatego w diecie „celiaków” niedozwolone są:

a) pszenica, owies, jęczmień, żyto, orkisz, pszenżyto, otręby, płatki i musli z tych zbóż, słód jęczmienny, produkty pieczone słodkie lub słone (chleb, pizza, herbatniki, ciasta, paluszki, suchary, krakersy itp.),
b) frytki i grzyby mrożone,
c) owoce liofilizowane i oprószone mąką,
d) gotowe dania z serem, jogurty słodowe, zbożowe, herbatnikowe,
e) mięsa lub ryby panierowane, oprószone mąką lub w sosie z mąką, ryby mrożone wstępnie gotowane,
f) piwo, whisky, wódka zbożowa, gin, kawa rozpuszczalna lub surogaty kawy zawierające słód jęczmienny.

Niestety dla „celiaków” rygorystyczne przestrzeganie diety nie jest rzeczą łatwą. Wprawdzie dostępny jest coraz szerszy wachlarz produktów bezglutenowych, takich jak: pieczywo, słone i słodkie przekąski, desery, makarony, proszek do pieczenia, mąki naleśnikowo-pierogowe, spody do pizzy, konserwy rybne, ketchupy, bułka tarta, budynie, wędliny, zupy instant, przyprawy itd., ale są one obecne tylko w niektórych sklepach ze zdrową żywnością, niektórych supermarketach czy sklepach internetowych.

Ponadto istnieje wiele produktów spożywczych, które teoretycznie powinny być bezpieczne, a stanowią ryzyko dla „celiaków”. Należą do nich m.in.: kiełbasy, parówki, wyroby garmażeryjne mięsne, konserwy rybne, produkty wegeteriańskie, warzywa zasmażane, koncentraty sosów i zup, jogurty owocowe, lody, gumy do żucia, żółty ser, chipsy. Kupując taki produkt, należy niezwykle uważnie przeczytać jego skład i zadecydować, czy jest on odpowiedni dla „celiaka”. Niestety, wielu producentów żywności często nie precyzuje pochodzenia np. skrobi, słodu. W takich wypadkach osobom chorym pozostaje szukanie innego produktu lub kontakt z wytwórcą, w celu wykluczenia zanieczyszczeń glutenem.

Pragnę zwrócić uwagę farmaceutów na kolejny problem „celiaków” – obecność glutenu w lekach, suplementach diety, środkach spożywczych specjalnego przeznaczenia dietetycznego. Warto w wolnej chwili dokładnie zapoznać się z kilkoma ulotkami w celu przeanalizowania substancji pomocniczych. Nawet niewielka ilość glutenu może być niebezpieczna, dlatego należy dołożyć wszelkich starań, aby pacjent informujący nas o chorobie trzewnej dokonał zakupu preparatu wolnego od glutenu.

Osoby stosujące tę dietę mają ogromną wiedzę na temat swojej choroby oraz dozwolonych leków i suplementów diety. Na forach internetowych wymieniają się przepisami kulinarnymi, adresami dobrze zaopatrzonych sklepów, bezustannie aktualizują listę bezpiecznych leków itp. Mimo tego farmaceuta powinien brać pod uwagę, że kiedyś zostanie poproszony o pomoc w wyborze produktu bezglutenowego czy informację na temat zawartości tej proteiny w lekach zaordynowanych przez lekarza. Co ważne, nie tylko doustne stosowanie glutenu może spowodować nawrót objawów. Znane są przypadki wystąpienia świądu czy pieczenia po kontakcie skóry z tym białkiem u pacjentów ze skórną postacią celiakii oraz zmian zapalnych błony śluzowej jelita po podaniu doodbytniczym leku.


Bibliografia

1. Jarosz M., Dzieniszewski J., Celiakia.
2. 20 pytań i odpowiedzi dotyczących celiakii. Poradnik firmy Schar.
3. Ziółkowski B., Celiakia dorosłych, „Przewodnik Lekarza”, 3/2005.

Autor: mgr farmacji Beata Chudzińska

Komentarze