Gestagen, czyli sztuczny hormon

Przełomem w badaniach nad hormonami płciowymi było odkrycie w 1941 r. w korzeniach słodkiego ziemniaka meksykańskiego diosgeniny. Od tego momentu możliwe stało się pozyskiwanie progesteronu. Jego produkcja na skalę przemysłową mogła jednak nastąpić dopiero po dokonaniu w latach 50. XX w. chemicznej syntezy tego związku.

W roku 1958 przeprowadzono badania potwierdzające skuteczność antykoncepcyjną preparatów, w których skład wchodził etynyloestradiol oraz syntetyczne pochodne progesteronu, zwane gestagenami.


Rola progesteronu

Endogenny progesteron jest odpowiedzialny za przygotowanie organizmu kobiety do ciąży. W drugiej fazie cyklu miesiączkowego przygotowuje błonę śluzową macicy do przyjęcia komórki jajowej. W połączeniu z prolaktyną stymuluje gruczoły sutkowe do produkcji mleka i – w przeciwieństwie do estrogenów – powoduje zagęszczenie śluzu szyjkowego, który staje się nieprzenikliwy dla plemników. Sprzyja wydalaniu soli z organizmu, przyczyniając się tym samym do utraty wody. Ponieważ naturalny progesteron ulega rozkładowi w kwaśnym środowisku żołądka, w skład dwuskładnikowych tabletek antykoncepcyjnych wchodzą syntetyczne pochodne, zwane gestagenami.


Pochodzenie gestagenów

Źródłem wielu gestagenów jest męski hormon płciowy – testosteron. Czynnikiem utrudniającym syntezę gestagenów na tej drodze jest problem z całkowitą eliminacją działania androgennego tego hormonu. Właściwość ta odróżnia gestageny od naturalnego, pozbawionego możliwości wywoływania cech charakterystycznych dla płci męskiej progesteronu.


Androgenne działanie gestagenów

Stosowane w tabletkach antykoncepcyjnych gestageny starszej generacji charakteryzuje dość silne działanie androgenne. Pod ich wpływem podczas terapii gestagennej dochodzi do pojawienia się takich objawów działania niepożądanego, jak trądzik czy nadmierne owłosienie w miejscach typowo męskich, czyli nad górną wargą, na policzkach oraz sutkach. Podobnie można tłumaczyć wzrost masy ciała, gdyż gestageny wywołują zwiększenie łaknienia. U wielu kobiet stosujących preparaty zawierające gestageny może również dojść do zmniejszenia libido. Kolejnym ważnym, aczkolwiek niepożądanym skutkiem terapii gestagennej jest wzrost stężenia frakcji LDL cholesterolu i obniżenie frakcji HDL cholesterolu, co może wpływać na wzrost ryzyka chorób układu krążenia.


Naturalne mechanizmy zmniejszające androgenne działanie gestagenów

Estrogeny, stanowiące drugi składnik hormonalnych preparatów antykoncepcyjnych, pobudzają wątrobę do produkcji globuliny wiążącej hormony płciowe (SHBG). SHBG wiąże zatem krążący we krwi testosteron oraz gestageny, redukując w ten sposób ich działanie androgenne. Niestety, gestageny działają przeciwnie do estrogenów, przez co dochodzi do obniżenia syntezy SHBG. Poszczególne składowe dwuskładnikowych preparatów antykoncepcyjnych odpowiedzialne są zatem za pojawienie się efektów działania farmakologicznego, w tym działań niepożądanych, a ich nasilenie zależy od tego, który z hormonów jest w nim dominujący.


Metody zmniejszające androgenne działanie gestagenów

Współcześnie dzięki dążeniom do zwiększania skuteczności i bezpieczeństwa terapii opracowano gestageny nowej generacji, które pozbawiono niepożądanego działania androgennego. Co więcej, nowoczesne technologie umożliwiły syntezę związków hamujących działanie męskich hormonów płciowych. Powszechnie funkcjonujący podział gestagenów obejmuje cztery generacje substancji czynnych, w którym kryterium podziału stanowi ich powinowactwo do receptorów (progesteronowego, estrogenowego, androgenowego, glikokortikoidowego i mineralokortikoidowego).

W przypadku dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej nie powinno się jednak oddzielnie rozważać działania obu hormonów. W praktyce należałoby raczej, w odniesieniu do preparatów antykoncepcyjnych, posługiwać się określeniem przewagi hormonalnej, estrogennej bądź gestagennej. Ma to, oczywiście, wpływ na charakter działań niepożądanych, jakich kobieta może się spodziewać, zażywając preparat, ale także określa potencjalne ryzyko dla zdrowia. W preparatach starszej generacji dochodzi do współzawodnictwa między hormonami. Od przewagi jednego z nich zależy charakterystyka preparatu. W tabletkach zawierających najnowszą generację gestagenów zniesiony został efekt dominacji gestagennej, przez co hormony te nie wpływają na pojawienie się efektów działania androgennego w ogóle lub w znacznie mniejszym natężeniu.

Doustną antykoncepcję hormonalną powinno rozpoczynać się od preparatów o pośredniej zawartości estrogenów, a nie – jak mogłoby się wydawać – najniższej. W ten sposób zyskujemy możliwość modyfikacji dawki nie tylko w kierunku jej redukcji, ale także podwyższenia dawki estrogenowego składnika preparatu.

Stosowanie preparatów o dominacji estrogenowej jest uzasadnione w sytuacji pojawienia się działań niepożądanych, za których wystąpienie odpowiadają gestageny. W przypadku przetłuszczania się włosów, pojawienia się trądziku, hirsutyzmu i depresji lub wystąpienia szczególnie uciążliwej utraty libido i suchości pochwy przydatne okazują się preparaty zawierające gestageny III i IV generacji (norgestimat – Cilest, dezogestrel – Mercilon, Marvelon, gestoden – Logest, Minulet, drospirenon – Yasmin, Yasminelle i Yaz), dienogest – Jeanie, bądź preparaty o dominacji estrogennej (Cilest). Ze względu na obecność w preparatach najnowszej generacji gestagenów wykazujących działanie antyandrogenne, wydaje się, że powinny być one szczególnie przydatne w zmniejszaniu objawów działania androgennego. Wyniki badań naukowych sugerują, że stosowanie hormonalnych preparatów antykoncepcyjnych, szczególnie o wysokiej zawartości estrogenów (Cilest), modyfikuje wchłanianie witaminy B6, co skutkuje obniżeniem jego stężenia we krwi. Niski poziom witamin z grupy B koreluje z wysokim poziomem homocysteiny, będącej niezależnym czynnikiem ryzyka chorób układu krążenia.

Zatem stosowanie dwuskładnikowej antykoncepcji hormonalnej, również w tym mechanizmie, może przyczyniać się do chorób układu sercowo-naczyniowego. Często tabletki antykoncepcyjne są posądzane o wywoływanie stanu depresji, choć przyczyny złego nastroju są trudne do poznania. Niewątpliwie wpływać na nią może fakt obniżonego stężenia witaminy B6 u kobiet stosujących doustną hormonalną terapię antykoncepcyjną. W tej sytuacji pomocna może okazać się suplementacja wit. B6 i kwasu foliowego, która wymaga jednak zachowania odstępu pomiędzy zażyciem preparatu hormonalnego i witaminowego. Pomocne mogą być tabletki zawierające gestageny najnowszej generacji, a jeśli i to nie wpłynie na poprawę nastroju kobiety, zaprzestanie stosowania doustnej antykoncepcji hormonalnej.

Największym paradoksem hormonalnej antykoncepcji wydaje się obniżenie popędu płciowego, które samo w sobie jest najskuteczniejszą metodą antykoncepcyjną. Do innych przyczyn utraty libido zaliczyć należy także takie czynniki, jak stres, przepracowanie, obawa przed utratą pracy, poczucie winy bądź utrata więzi uczuciowej z partnerem. W takiej sytuacji niezwykle trudno jest stwierdzić, w jakim stopniu za stan obniżenia popędu płciowego odpowiadają tabletki antykoncepcyjne, a w jakim ma niekorzystny wpływ gwałtowny rozwój cywilizacji. Jeżeli antykoncepcja nie jest bezwzględnie konieczna, czasowym rozwiązaniem może być odstawienie doustnej antykoncepcji
hormonalnej. Możliwe, że konieczna będzie konsultacja seksuologa bądź psychiatry. Jednak w większości przypadków oczekiwany efekt może przynieść zmiana preparatu.

Zastosowanie preparatu o dominacji estrogenowej lub zawierającego gestageny najnowszej generacji pomaga również w suchości pochwy powodowanej składnikiem gestagennym. Dodatkowo problem ten można załagodzić, używając odpowiednich preparatów o właściwościach lubrykacyjnych. Tabletki antykoncepcyjne zawierające gestageny nowej generacji, pozbawione większości niepożądanych efektów ich stosowania, również korzystnie wpływają na stan skóry, dzięki czemu mogą być pomocniczo stosowane w leczeniu zmian trądzikowych u kobiet.

Autor: dr Monika Balcerkiewicz

Komentarze