Dyskusyjna szczepionka

Szczepienia przeciw grypie obrosły już wieloma mitami. Zwłaszcza wśród pacjentów. Jedni wierzą święcie, że dają one stuprocentową ochronę przed grypą, inni – wręcz przeciwnie – odnoszą się do nich z lekceważeniem i omijają szerokim łukiem. Czas najwyższy rozprawić się ze wszystkimi mitami.

Wiele osób lekceważy grypę uważając ją za bagatelne przeziębienie. Oczywiście, większość pacjentów, którzy zapadną na grypę, wraca do zdrowia w ciągu jednego lub dwóch tygodni. Jednak u niektórych zachorowanie na grypę może prowadzić do poważnych powikłań. Należy pamiętać, że główną przyczyną śmierci nie jest sama grypa, ale właśnie występujące po niej komplikacje. Każdego roku na całym świecie na skutek powikłań pogrypowych traci życie ok. 2 mln ludzi. Większość zgonów dotyczy pacjentów w wieku powyżej 65 roku życia, jak i osłabionych przez inne niż grypa choroby. Równie niebezpieczna jest dla niemowląt oraz małych dzieci.

Niestety, należy zauważyć także to, że w przypadku niewłaściwego leczenia grypy albo jego braku nawet pacjenci w sile wieku mogą nabawić się poważnych komplikacji pogrypowych. Najczęstszymi i najpoważniejszymi powikłaniami pogrypowymi są te ze strony układu oddechowego, czyli zapalenie płuc, oskrzeli czy oskrzelików u niemowląt i małych dzieci. Zapalenia te są wywołane zarówno samym wirusem grypy, jak i innymi bakteriami, dla których grypa przygotowuje podatny grunt w górnych i dolnych drogach oddechowych. Dodatkowo grypa może powodować rzadsze, lecz bardzo groźne powikłanie ze strony innych układów np.: zapalenie mięśni z towarzyszącą niewydolnością nerek, zapalenie mięśnia sercowego i zapalenie osierdzia, a nawet zapalenie opon mózgowych i mózgu. U małych dzieci często jako powikłanie pogrypowe rozwija się ostre zapalenie ucha środkowego, które może doprowadzić do częściowej utraty słuchu, a w skrajnych przypadkach nawet do głuchoty.

U niemowląt i małych dzieci wraz z grypą pojawiają się uporczywe biegunki, które kończyć się mogą ciężkim odwodnieniem organizmu. U przewlekle chorych mogą z kolei wystąpić pogrypowe napady drgawkowe, zwłaszcza u dzieci występują one pod postacią drgawek gorączkowych. Przy ciężkiej grypie natomiast możliwe są nawet ostre psychozy z halucynacjami wzrokowymi i słuchowymi, splątanie lub nasilenie zmian neurodegeneracyjnych i otępiennych u osób starszych.


Profilaktyka, czyli szczepienia przeciw grypie

Przede wszystkim należy sobie uświadomić, że nie ma stuprocentowej ochrony przed wirusem grypy. Niestety, tzw. leki przeciwgrypowe, szeroko dostępne w aptece bez recepty, jedynie łagodzą objawy istniejącej już choroby, ale absolutnie nie chronią przed jej wystąpieniem. Nie działają one bowiem na głównego sprawcę choroby, czyli wirusa grypy. Natomiast ważną i dość skuteczną grupę leków stanowią leki przeciwwirusowe dostępne na receptę, które dotykają bezpośrednio przyczyn choroby. Leki takie uniemożliwiają namnażanie się wirusa, a przez to zmniejszają intensywność objawów i zapobiegają rozprzestrzenianiu się wirusa w organizmie. Aby były skuteczne, muszą zostać jednak zaaplikowane pacjentom w ciągu 24-48 godzin od wystąpienia pierwszych objawów grypy lub kontaktu z chorym na grypę. Leczenie takie kontynuuje się przez 8-10 dni.

Ostatnio w opinii publicznej, jak i medycznej krąży opinia, że najskuteczniejszą metodą zapobiegania grypie są profilaktyczne szczepienia ochronne przeciw tej chorobie. Czy tak jest naprawdę? Jakie są korzyści, a jakie ewentualne działania niepożądane wynikające z zaszczepienia się przeciw grypie? I wreszcie szczepić się czy nie?

Pamiętać należy, że głównym celem szczepienia przeciw grypie nie jest uniknięcie zachorowania na tę chorobę, ale uniknięcie pogrypowych komplikacji, które wymagają bezwzględnej hospitalizacji pacjenta i mogą być, niestety, także przyczyną zgonu. Dodatkowo, nawet jeśli choroba się rozwinęła mimo szczepienia, zastosowana szczepionka teoretycznie powinna spowodować to, że grypa będzie miała dużo lżejszy przebieg. Aby jednak szczepienia przeciw grypie miały sens, należy bezwzględnie przestrzegać określonych zasad.

1. Szczepionka przeciw grypie jest skuteczna pod warunkiem, że jest „aktualna”. Wirusy grypy są bardzo różnorodne, charakteryzują się ciągłą zmiennością i łatwo ulegają mutacji tworząc coraz to nowe odmiany. W związku z tym szczepienia przeciw grypie należy ponawiać co roku. Musimy sobie zdać sprawę z tego, że istniejące już przeciwciała (czyli te z poprzednich szczepień) nie są w stanie zapewnić optymalnego zabezpieczenia przed nowymi mutacjami wirusa grypy. Z tego względu Światowa Organizacja Zdrowia współpracuje z siecią laboratoriów na całym świecie, identyfikujących aktualne mutacje wirusa grypy. Analizując w ten sposób zebrane dane, co roku określa się linie wirusa grypy, po których spodziewać się można, że będą powodować zachorowania w następnym sezonie grypowym, a tym samym, wiedza ta daje wytyczne dotyczące składu szczepionki przeciw grypie na dany rok. Szczepionki są produkowane z linii zalecanych przez Światową Organizację Zdrowia i ich skuteczność zależy od trafności przewidywań.

Należy tutaj jednak wspomnieć, że niestety nikt nie jest w stanie przewidzieć w stu procentach, jaki typ wirusa zaatakuje w najbliższym sezonie, ponieważ ciągle pojawiają się nowe jego odmiany. Szczepiąc się w pewnym stopniu trochę ryzykujemy. Pytanie brzmi: czy podajemy odpowiedni preparat i czy nie obniży on naturalnych sił obronnych organizmu? Trzeba tutaj jasno stwierdzić, że grypa pojawia się wprawdzie w każdym sezonie, ale epidemie tej choroby występują co dwa, trzy lata. Logicznie rozumując, zachorowanie na grypę może mieć więc swą pozytywną stronę poprzez zmobilizowanie naszego układu odpornościowego do walki i podnoszenie naturalnej odporności organizmu, pod warunkiem że są to sprawne siły odpornościowe.

2. Odpowiednia pora zaszczepienia się. Aby zwiększyć skuteczność szczepionki przeciw grypie, szczepienie najlepiej przeprowadzać przed początkiem sezonu grypowego. Jest to podyktowane tym, że od momentu zaszczepienia do nabrania odporności muszą minąć co najmniej dwa tygodnie. W Polsce przyjmuje się, że najkorzystniejszym momentem jest wczesna jesień, czyli wrzesień i październik. Co ważne, już po 7-10 dniach od zaszczepienia powstają w zdrowym organizmie przeciwciała chroniące przed wirusem grypy i odporność ta utrzymuje się przez niemal 12 miesięcy.

3. Wskazania i przeciwwskazania do zaszczepienia się przeciwko wirusowi grypy. Szczepienia przeciw grypie zaleca się z różnych powodów. Są to wskazania kliniczne i indywidualne, według których szczepionki przeciw grypie poleca się szczególnie tym osobom, które należą do grupy zwiększonego ryzyka zachorowania, a więc małe dzieci do 5 roku życia, ludzie starsi po 50 roku życia, przewlekle chorzy na schorzenia dróg oddechowych, np. astmę, przewlekłą chorobę oskrzelowo-płucną. Zaszczepić powinny się również osoby z problemami sercowo-naczyniowymi, cukrzycą czy niewydolnością nerek oraz osoby o obniżonej odporności. Dla bezpieczeństwa rozwijającego się dziecka, i tu tylko ze wskazań lekarza, przeciw wirusowi grypy powinny zaszczepić się też kobiety w ciąży.

Dodatkowo, z tzw. wskazań epidemiologicznych powinny szczepić się osoby, które stykają się na co dzień z dużą liczbą ludzi: pracownicy służby zdrowia (lekarze, pielęgniarki, farmaceuci), jak i pracownicy szkół, handlu, transportu i budownictwa. Osoby te, nie dość, że same są stale narażone na zachorowanie, to mogą być również źródłem zakażenia dla innych.

Natomiast bezwzględnie szczepionka przeciw grypie nie powinna być stosowana w przebiegu: chorób zakaźnych i chorych w ostrej fazie infekcji z podwyższoną temperaturą. Nie można szczepić osób uczulonych na kurze białko, gdyż w takim środowisku hoduje się wirusa grypy, a także uczulonych na niektóre antybiotyki. Szczepionka przeciw grypie czasem zawiera resztkowe, niewykrywalne ilości polimyksyny, neomycyny i gentamycyny, co u osób z nadwrażliwością na te antybiotyki może wywołać bardzo poważne reakcje uczuleniowe, łącznie z zagrażającym życiu wstrząsem anafilaktycznym. Z tego samego względu szczepień nie wolno wykonywać u osób, u których poprzednia szczepionka dała nadmierne odczyny poszczepienne. Istnieją także przeciwwskazania dotyczące szczepień dzieci przed szóstym miesiącem życia.

Oczywiście, nie wolno także zapominać o tym, że szczepionka przeciw grypie, tak jak wszystkie szczepionki, może wywołać działania niepożądane, zarówno miejscowe w postaci zaczerwienienia i obrzęku w miejscu podania lub powiększenia węzłów chłonnych w okolicy wstrzyknięcia, jak i ogólne, objawiające się gorączką i bólem głowy, uczuciem zmęczenia i osłabienia, poceniem się, drżeniem i bólami mięśniowymi czy bólami stawowymi, a także zaburzeniami żołądkowo-jelitowymi.


Szczepienia przeciw grypie w liczbach

Jak donoszą badania nad szczepionkami przeciw grypie, skuteczność takich szczepionek wynosi 70-95 proc. Według przeglądu kilkudziesięciu danych naukowych opracowanych przez Cochrane Collaboration, szczepionki przeciw grypie zmniejszyły liczbę zachorowań u dzieci w wieku od 2 do 16 lat o 33-36 proc. U dorosłych szczepienia zmniejszyły ryzyko zachorowania o 15 proc., z wyłączeniem pandemii w latach 1968-1969, kiedy zmniejszyły liczbę zachorowań o ponad 66 proc. W przypadku osób starszych szczepionka przeciw grypie obniżała ryzyko zachorowania o 1 proc., a ryzyko powikłań pogrypowych, jak np. zapalenie płuc o 27 proc., innych chorób układu oddechowego o 22 proc., chorób serca o 24 proc. i śmiertelność z powodu tych powikłań o 47 proc.

W Polsce szczepienia przeciw grypie prowadzi się od 1994 roku. Na początku szczepiło się 0,7 proc. ludności polskiej; trzy lata temu zaszczepiło się 5 proc., a w zeszłym roku było to już około 9 proc. Ta tendencja zwyżkowa bardzo cieszy przede wszystkim naukowców i lekarzy. A dodatkowym marzeniem Światowej Organizacji Zdrowia jest doprowadzenie do tego, aby szczepienia stały się najpowszechniejszą metodą profilaktyki przeciwgrypowej, stosowaną masowo we wszystkich regionach zagrożonych tą chorobą.

Autor: dr n. farm. Marta Kruk

Komentarze