Domowy żeń-szeń

Występuje pod wieloma synonimami: żywy włos, kukurydzka, dalekowschodni wąs, chiński wąs, japoński wąs, domowy żeń-szeń.  Tą ciekawą, mało znaną do niedawna roślinę o niezwykłych właściwościach leczniczych nie sposób znaleźć w leksykonie roślin leczniczych, wielkiej księdze ziół czy też w większości publikacji poświęconych ziołolecznictwu.

Nazwa rodzajowa Callisia pochodzi od greckiego „kalos” – piękny, „lis” – lilia. Jest to rodzaj rośliny wieloletniej i wiecznie zielonej, zaliczany do rodziny komelinowatych – Commelinaceae, która liczy 50 gatunków. Ojczyzną złotego wąsa jest Meksyk. Występuje tam w stanie dzikim i porasta wilgotne lasy podzwrotnikowe półwyspu Jukatan. Można go spotkać w środowisku naturalnym również w Gwatemali, południowych stanach USA, Chinach, Rosji, Indiach. Natomiast do uprawy szklarniowej oraz jako domowa roślina ozdobna trafił praktycznie już na każdy kontynent. Ta niezwykła roślina znana ze swoich właściwości leczniczych stosowana była w medycynie ludowej już przez starożytnych Majów. Dopiero w XVIII wieku przywieziono ją do Europy Zachodniej, a także do Rosji.

Na podstawie wielu obserwacji i zebranych materiałów wywodzących się z medycyny ludowej, uczeni zainteresowali się w połowie XX wieku właściwościami roślin z rodziny komelinowatych, a szczególnie złotym wąsem. W wyniku badań, które rozpoczęto w USA i Kanadzie, stwierdzono, że w soku tej rośliny znajduje się duża ilość biologicznie czynnych substancji hamujących rozwój komórek rakowych. W Rosji rozpoczęto badania nad właściwościami złotego wąsa z początkiem lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia w Irkutskim Instytucie Medycyny. W ciągu kilku lat uczeni pod kierunkiem znanego w Rosji prof. Siemjenowa postanowili rozszyfrować tajemnicę tej rośliny i należy przyznać, że tego dokonali.

W wyniku badań przeprowadzonych głównie w USA i Rosji wykazano, że złoty wąs – Callisia fragrans rzeczywiście zawiera w swojej strukturze chemicznej bardzo cenne składniki: flawonoidy, fitosterole, fitoestrogeny, składniki mineralne (żelazo, chrom, miedź, nikiel), barwniki i inne. Badania potwierdziły, że złoty wąs jest roślinnym biogennym stymulatorem (podobnie jak aloes). Posiada szczególne właściwości bakteriobójcze, stymulujące system odpornościowy do walki z patogennymi mikrobami, przeciwbólowe, poprawiające wzrok, obniżające poziom cukru we krwi oraz poziom cholesterolu.

Liczni badacze i naukowcy, w tym lekarze fitoterapeuci, szybko docenili wielokierunkowe właściwości lecznicze tej rośliny, kiedy to praktycznie stwierdzili, jak szybko i skutecznie można pozbyć się wielu chorób, a w niektórych przypadkach zaniechać przyjmowania chemioterapeutyków. Odnotowano również przypadki działań niepożądanych, jak np. uszkodzenie strun głosowych, wystąpienia uczuleń alergicznych, zwłaszcza miało to miejsce u osób z osłabioną odpornością immunologiczną i skłonnością do alergii. Jak wiadomo, o właściwościach leczniczych roślin decyduje zawartość różnych substancji chemicznych oddziałujących w określony sposób na organizm człowieka. Dlatego stosowanie preparatów ze złotego wąsa w każdym przypadku powinno być konsultowane z lekarzem (fitoterapeutą).


Jak wygląda?

Roślina z wyglądu przypomina młodą kukurydzę i osiąga wysokość 70-130 cm. Liście mają długość 20-30 cm i szerokość 4-5 cm, ułożone są naprzemianlegle, są bezogonkowe, szerokolancetowate, zielone z woskowym nalotem. Po osiągnięciu pełnej dojrzałości główny pęd tuż przy ziemi wypuszcza lianopodobne odrosty (pędy boczne, wąsy), składające się z segmentów kolankowych (członów), na końcu których tworzy się rozetka liści. Przy odpowiednio sprzyjających warunkach roślina czasami zakwita. Kwiaty bywają drobne, koloru białego, pachnące, zebrane w miotlasty kwiatostan (przypominają zapach hiacyntu).

Roślinę uważa się za leczniczą wówczas, kiedy poziome odrosty posiadają nie mniej niż 9 segmentów kolankowych o barwie brązowo-fioletowej. Jeśli kolanka pozostają zielone, świadczy to o braku właściwości leczniczych. Ta dyskwalifikująca cecha może wystąpić w przypadku niedoboru składników mineralnych w glebie, bezpośredniego promieniowania słonecznego padającego na roślinę albo złego nawadniania.

Najbardziej sprzyjający okres do rozmnażania złotego wąsa przypada na miesiące marzec-kwiecień. Należy pamiętać, że jest to roślina ciepłolubna, lubi jasną wystawę, lecz nie bezpośrednie nasłonecznienie. Glebę powinna mieć nawilżoną umiarkowanie, szczególnie w okresie zimowym, ale nie wolno dopuścić do jej wysuszenia, w przeciwnym razie roślina traci liście. W okresie wiosenno-letnim należy podlewać codziennie, jednak niezbyt obficie.

Jesienią i zimą wystarczy 2-3 razy w tygodniu. Ponieważ łodyga rośliny jest bardzo słaba, dlatego w pewnym okresie wzrostu wymaga podparcia. Optymalna wartość temperatury dla uprawy tego gatunku powinna być w granicach 22-27°C, a w okresie zimowym nie mniejsza niż +12°C. Zalecana wilgotność powietrza 50-60 proc. Wskazane jest, aby liście zraszać dwa razy w tygodniu miękką wodą.


Rozmnażanie rośliny

Jest rzeczą oczywistą, że na początku musimy postarać się o właściwą sadzonkę i poczekać do jej pełnego rozwoju, aż wypuści odrosty (pędy boczne). W zależności od tego, w jakich warunkach jest uprawiana (klimat, gleba, nawożenie), roślina może wydać cztery i więcej odrostów lub ani jednego. Na końcu każdego pędu wyrastają rozetki liściowe, które służą do rozmnażania. Ścina się ostrym nożem nieco na skos wierzchołek rozetki wraz z dwoma niżej położonymi kolankami (pośrodku trzeciego) i wkłada do naczynia z wodą, aż do czasu pojawienia się korzeni.

Zasadniczym warunkiem, aby roślina dobrze się rozwijała, jest niespieszne jej przesadzenie do gruntu – trzeba poczekać, aż pojawi się w wodzie dobrze rozwinięty system korzeniowy. Jeśli chcemy uzyskać więcej odrostów zakończonych rozetkami w celu rozmnożenia rośliny na większą skalę, należy postępować następująco: jak tylko na odroście pojawi się liściasta rozetka, to należy ją ściąć. Po takiej operacji pęd wąsa rozdwaja się na dwie gałązki, na końcach których z biegiem czasu formuje się jeszcze po jednej liściowej rozetce. Jednak najlepsze egzemplarze sadzonek pochodzą z samego wierzchołka pędu głównego.

Gleba pod sadzonki powinna być dobrze przepuszczalna i składać się z mieszaniny po równych częściach z darni, torfu i gruboziarnistego piasku z dodatkiem potłuczonych skorup ze świeżych jaj. W okresie bujnego wzrostu rośliny należy ją „podkarmiać” typowymi preparatami mineralnymi przeznaczonymi dla ozdobnych roślin doniczkowych. W okresie letnim korzystnie jest wystawić złoty wąs na balkon i zrobić przezroczystą osłonę przed bezpośrednim promieniowaniem słonecznym. Podlewanie przeprowadza się zawsze porą wieczorną. W krajach o ciepłym klimacie rośliny wysadza się wprost do gruntu w otoczeniu drzew liściastych, które stanowią osłonę przed bezpośrednim promieniowaniem słonecznym.


Główne związki, ich właściwości i działanie

Na podstawie badań stwierdzono, że złoty wąs zawiera w swojej strukturze chemicznej bardzo cenne składniki.


Flawonoidy – to grupa naturalnych biologicznie aktywnych połączeń zawartych w roślinach, które wykorzystywano już bardzo dawno do leczenia wielu chorób. I chociaż nie znano w tamtych czasach składu chemicznego roślin, dzięki doświadczeniu całych pokoleń flawonoidy zastępowały leki. Zakres terapeutycznego zastosowania roślin zawierających w swoim składzie flawonoidy jest bardzo szeroki, o ile niektóre z nich nie stanowią zagrożenia dla organizmu człowieka. Podtrzymują one działanie adrenaliny (hormonu nadnercza), co wpływa na nas mobilizująco i stymulująco, dzięki temu czujemy się rześko i nie ulegamy szybkiemu zmęczeniu. Zasadniczymi związkami flawonowymi zawartymi w złotym wąsie są: rutyna, kwercetyna i kempferol. Działanie ich jest podobne do witaminy C, która wzmacnia m.in. naczynia krwionośne. Związki flawonowe, hamując utlenianie witaminy C, wielokrotnie zwiększają jej skuteczność.


Kwercetyna wykazuje działanie witaminy P i posiada aktywność przeciwobrzękową, przeciwnowotworową oraz jest efektywnym antyoksydantem, diuretykiem i spazmolitykiem. Znajduje zastosowanie w przypadku alergii, łamliwości naczyń kapilarnych, zapaleniu nerek, reumatyzmie, a także w niektórych schorzeniach sercowo-naczyniowych, ocznych i infekcyjnych. Z kolei kempferol wzmacnia naczynia krwionośne, działa tonizująco, posiada właściwości przeciwzapalne, wydala z organizmu szkodliwe substancje i jest dobrym diuretykiem. Ma zastosowanie w leczeniu różnych stanów zapalnych, alergii i złego funkcjonowania układu moczowego. Oprócz tego flawonoidy zawarte w złotym wąsie doskonale wspomagają leczenie skaleczeń, stłuczeń i oparzeń. Przy stosowaniu wewnętrznym są pomocne w leczeniu wrzodów żołądka i dwunastnicy.


Fitosterole (steroidy) – są składnikami błon komórek roślinnych. Budową najbardziej przypominają cholesterol i dzięki temu mają one duże znaczenie w żywieniu. To podobieństwo powoduje, że w jelitach, gdzie następuje wchłanianie cholesterolu, fitosterole łączą się z receptorami komórek jelitowych i blokują wchłanianie cholesterolu. Większa część cholesterolu zostaje wydalona z ustroju i zmniejsza się jego stężenie we krwi. Natomiast połączone z receptorami komórek jelitowych fitosterole są wchłaniane w bardzo małej ilości, a poza tym wydalane z ustroju, nie powodując żadnych objawów niepożądanych. Fitosterole wykazują działanie antybakteryjne, przeciwmiażdżycowe i przeciwnowotworowe. Stosuje się je w schorzeniach onkologicznych, stanach zapalnych prostaty, endokrynologii oraz zaburzeniach przemiany materii.


Fitoestrogeny – to związki pochodzenia roślinnego, dobrze imitujące i skutecznie zastępujące ludzkie hormony. Trafiając do organizmu kobiety razem z pokarmem, normalizują równowagę hormonów, łagodzą objawy związane z syndromem napięcia przedmiesiączkowego. Fitoestrogeny mogą neutralizować dokuczliwe objawy związane z menopauzą, a nawet zapobiegać rakowi sutka. To ostatnie wydaje się wynikać z ich unikalnego, wybiórczego działania estrogennego. W przeciwieństwie do syntetycznych estrogenów działają one aktywnie w jednych narządach, podczas gdy w innych hamują działanie estrogenów.


Żelazo pierwiastek niezbędny do życia, konieczny do syntezy hemoglobiny wchodzącej w skład krwinek czerwonych, mioglobiny oraz niektórych enzymów. Organizm ludzki nie potrafi go syntetyzować, dlatego musimy dostarczać żelazo wraz z pożywieniem. Niestety, tylko około 6-10 proc. z ogólnej ilości żelaza dostarczanego z pokarmem jest wchłaniane i przekazywane do krwi. Dlatego potrzebujemy żelaza w postaci suplementów, a złoty wąs jest naturalnym jego źródłem. Łatwo możemy zrozumieć znaczenie żelaza, jeśli wiemy, że od niego zależy przede wszystkim to, ile tlenu dostanie nasz mózg, serce, wątroba, mięśnie i inne narządy. Żelazo wspomaga wzrost, zwiększa zdolność przeciwstawiania się chorobom, usuwa zmęczenie, zapobiega powstawaniu anemii i przywraca naturalny kolor skórze.


Chrom – jest potrzebny przy przemianie węglowodanów, białek i tłuszczów. Ilość chromu w organizmie zmniejsza się w wyniku starzenia oraz przy aktywnym uprawianiu sportu. Jego niedobór może doprowadzić do nietolerancji glukozy, wysokiego poziomu cholesterolu i chorób serca, a u sportowców może pogorszyć wydolność mięśni. Chrom poprawia metabolizm węglowodanów, wzmacnia działanie insuliny, stabilizuje gospodarkę energetyczną, ponieważ bierze udział w regulacji poziomu glukozy we krwi. Z tego względu może być bardzo pożyteczny dla diabetyków. Pierwiastek ten wspomaga również przyswajanie aminokwasów, przyśpiesza syntezę białka i korzystnie oddziałuje na procesy przemiany materii, zwiększając tym samym wytrzymałość na obciążenie.


Miedź – niezbędna do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Bierze udział w wytwarzaniu czerwonych krwinek, w tworzeniu kości i kolagenu, w prawidłowym gojeniu ran, we wchłanianiu i transporcie żelaza, w metabolizmie kwasów tłuszczowych i w powstawaniu RNA (kwasu rybonukleinowego).


Preparaty stosowane w lecznictwie

Praktycznie poza korzeniem złotego wąsa, wykorzystywane są wszystkie części nadziemne rośliny do sporządzania preparatów leczniczych w postaci: naparów, odwarów, nalewek, soków, olejków, maści i kremów. Jak widać, gama produktów jest dość okazała, ale należy zaznaczyć, że nie do każdego produktu mogą być wykorzystane te same części rośliny.

I tak np. nalewki spirytusowe sporządza się z pędu głównego i/lub odrostów segmentowych z pędów bocznych, natomiast wyciągi wodne, takie jak napary lub odwary z liści pędu głównego, o ile nie podano inaczej, z kolei olejki przez macerację w oliwie świeżych i odpowiednio spreparowanych części rośliny itd. Niektóre z tych preparatów w postaci płynnej są przeznaczone (w zależności od schorzenia) do użytku wyłącznie zewnętrznego, a część do stosowania tak do wewnątrz, jak i zewnętrznie. Oprócz tego wykonuje się różne stężenia identycznej nalewki w zależności od aktualnego stanu chorego i zaleca odpowiednie dawkowanie. Literatura wymienia 37 jednostek chorobowych, które skutecznie można leczyć, stosując preparaty ze złotego wąsa również w połączeniu z innymi produktami naturalnymi. Jak widać, nie jest to sprawa prosta i wymaga szczegółowego opisu, na co nie pozwalają ramy niniejszego magazynu, zaś artykuł dotyczący jednego zagadnienia nie może być publikowany w kilku częściach, wobec powyższego jestem zmuszony odesłać zainteresowanych czytelników do skorzystania z podanej literatury.

Badania właściwości leczniczych różnych roślin pochłaniają wiele lat. Na przykład zbadanie żyworódki pierzastej – Kalanchoe pinnata zajęło uczonym osiem lat. Ale decydentom potrzeba było aż siedmiu, aby uznać tą roślinę za leczniczą i dopuścić do stosowania w medycynie oficjalnej. Nasuwa się pytanie, jaki będzie los złotego wąsa?


Bibliografia

Nestierowa D.W., Złoty wąs – domowy lekarz, RIPOL klassik, Moskwa 2005.
Neumywakin I.P., Złoty wąs – mity i realia, wydawnictwo DILYA 2005.

Autor: prof. dr n. farm. Wiktor Stelmach

Komentarze

  • 2016-03-31 gość

    świetne i przydatne