Chudnij z białkami i tłuszczami

W wielu kolorowych pismach oraz na portalach internetowych znaleźć można „cudowne” diety, gwarantujące szybki spadek masy ciała. Rekomendowane tam jadłospisy często wykluczają wartościowe składniki odżywcze. Dlatego warto przypomnieć, jaką rolę w organizmie pełnią dwie podstawowe grupy związków: tłuszcze i białka.

Organizm ludzki do prawidłowego funkcjonowania potrzebuje około 60 składników, a 40 z nich określa się jako niezbędne (muszą być dostarczone z pożywieniem). Głównymi elementami właściwej diety są: białka, tłuszcze, węglowodany, witaminy i składniki mineralne. Przyjrzyjmy się bliżej dwóm pierwszym. W jakich schorzeniach należy modyfikować ich zawartość w diecie?


Tłuszcze

Tłuszcze stanowią 10-15 proc. masy ciała u mężczyzn i 15-25 proc. u kobiet. Są składnikami o szczególnym znaczeniu:

- dostarczają energii, witamin A, D, E, K i NNKT,
- decydują o przepuszczalności, aktywności enzymatycznej, właściwościach receptorowych błon komórkowych,
- wchodzą w skład płynów ustrojowych,
- są prekursorami syntezy hormonów steroidowych kory nadnerczy i hormonów płciowych,
- uczestniczą w syntezie prostaglandyn, prostacyklin, tromboksanów,
- poprawiają walory smakowe posiłków,
- podnoszą wartość energetyczną potraw oraz ich sytość,
- zwiększają wykorzystanie prowitaminy A.

Łatwo zauważyć, iż lista korzyści płynących ze spożywania lipidów jest długa. Mimo to nadmierna podaż produktów bogatych w tłuszcz nie jest wskazana, ponieważ prowadzi do otyłości i chorób, rozwijających się na jej podłożu. Są to m.in. nowotwory: gruczołu krokowego, piersi, jajnika, trzustki, odbytnicy, okrężnicy; choroby układu krążenia, cukrzyca typu 2. Tłuszcze zwierzęce w pożywieniu mają wpływ na stężenie cholesterolu we krwi, a więc także na rozwój zmian miażdżycowych w naczyniach, głównie wieńcowych.

Zapotrzebowanie na lipidy zależy od potrzeb energetycznych organizmu. Trudno ustalić konkretne normy, ponieważ możliwa jest synteza tego składnika ze spożywanych węglowodanów. Przyjmuje się, że tłuszcze powinny dostarczać 25-30 proc. energii całkowitego pożywienia.

W przewlekłym zapaleniu i kamicy pęcherzyka żółciowego oraz dróg żółciowych, chorobach miąższu wątroby, przewlekłym zapaleniu trzustki, we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego wskazana jest dieta lekkostrawna z ograniczeniem tłuszczu (do 30-50 g/dobę). Ilość ta dotyczy zarówno tłuszczu znajdującego się w produktach, np. jajach, mleku, wędlinach, mięsie oraz dodawanego do potraw pieczywa. Należy pamiętać, iż produkty białkowe dostarczają ponad połowę dziennej racji tłuszczu.

Natomiast dieta ketogenna charakteryzuje się zwiększoną podażą tłuszczów w stosunku do normy. Stosowana jest u 20 proc. dzieci z padaczką oporną na leki. Jej celem jest wywołanie i utrzymanie ketozy w organizmie, poprzez odwrócenie proporcji tłuszczu i węglowodanów w posiłkach, dzięki czemu zmniejsza się pobudliwość drgawkowa mózgu. Stosunek składników pokarmowych przedstawia się tu następująco: 3 g lub 4 g tłuszczu na 1 g białka i węglowodanów. Jeśli pacjent toleruje tłuszcze MCT, można je stosować, ponieważ są bardziej ketogenne niż tradycyjne. Dieta ta daje dobre efekty u dzieci w wieku poniżej 8 lat, z małymi napadami padaczkowymi.


Białka

Białka, podobnie jak tłuszcze, odgrywaja w organizmie różne role:

- służą do budowy i odbudowy zużywających się tkanek,
- wchodzą w skład ciał odpornościowych,
- są składnikami mleka, limfy, krwi, hormonów, enzymów,
- utrzymują właściwy odczyn płynów ustrojowych, treści przewodu pokarmowego,
- regulują ciśnienie krwi,
- są nośnikami niektórych składników mineralnych i witamin.

Bez ich udziału nie jest możliwy wzrost, rozwój organizmu, odporność na choroby, gojenie się ran, odnowa tkanek. Ich źródłem dla człowieka są produkty zwierzęce: mięsa, wędliny, drób, ryby, mleko, sery, jaja oraz roślinne: ziemniaki, warzywa i owoce. O wartości odżywczej tej grupy związków decyduje zawartość w nich egzogennych (niezbędnych) aminokwasów oraz ich wzajemne proporcje. Najlepiej wykorzystywane przez organizm ludzki jest białko pochodzenia zwierzęcego (białko jaja kurzego). Niekiedy jednak należy ograniczyć spożycie białka. Dieta łatwostrawna niskobiałkowa zalecana jest w chorobach wątroby i nerek, przebiegających z niewydolnością tych narządów. Jadłospis ustala się indywidualnie dla każdego chorego. Zapotrzebowanie energetyczne wynosi 2000-2500 kcal/dobę. W przypadku niewydolności nerek źródłami energii są: produkty węglowodanowe i tłuszczowe, ale w niewydolności wątroby głównym źródłem kalorii są cukry, ponieważ tłuszcze obciążają chory narząd. Dieta niskobiałkowa to 40-50 g tego składnika pokarmowego na dobę, z czego 3/4 powinno być pochodzenia zwierzęcego. Konieczne jest ograniczenie białka niepełnowartościowego (roślinnego) przez wprowadzenie pieczywa niskobiałkowego.

W niektórych stanach chorobowych niezbędne jest stosowanie diety łatwostrawnej bogatobiałkowej. Dotyczy to: osób wyniszczonych, rekonwalescentów, pacjentów z rozległymi oparzeniami, poważnymi zranieniami, chorób, przebiegających z gorączką, nowotworowych. Celem diety jest dostarczenie dostatecznej ilości białka do budowy oraz odbudowy enzymów, hormonów, ciał odpornościowych, tkanek ustrojowych. W jadłospisie powinno się znaleźć 100-120 g/dobę, a w rozległych oparzeniach nawet 150 g/dobę, w tym 75 proc. białka zwierzęcego. Aby spełniło ono swoje zadanie, należy zapewnić właściwą wartość kaloryczną posiłków, w przeciwnym razie będzie ono wykorzystywane do celów energetycznych.


Bibliografia


Ciborowska H., Rudnicka A., Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka, Warszawa 2007.

Autor: mgr farmacji Beata Chudzińska

Komentarze