Alergia polekowa

Statystyki szpitalne alarmują: na powikłania polekowe 10 proc. pacjentów leczonych jest ambulatoryjnie. Są na tyle niebezpieczne, że mogą imitować inne choroby, co uniemożliwia postawienie trafnej diagnozy.

Zgodnie z definicją WHO niepożądane odczyny polekowe to szkodliwe, niezamierzone następstwa działania substancji leczniczych, zastosowanych w dawkach terapeutycznych zgodnie ze wskazaniami. Objawy uboczne uwarunkowane są właściwościami substancji czynnej (np. budową chemiczną), jak również cechami osobniczymi pacjenta (wiek, płeć, predyspozycje genetyczne) i niektórymi procesami chorobowymi (np. gruźlica, AIDS, mononukleoza). Obserwacje kliniczne wskazują na rzadsze występowanie alergii polekowych u dzieci. Prawdopodobnie związane jest to ze zjawiskiem polipragamzji (wielolekowość) oraz zaburzeniami czynności wątroby i nerek, które dotyczą przede wszystkim pacjentów w podeszłym wieku.


Winny antygen

U podłoża odczynu alergicznego leży reakcja antygen – przeciwciało, której konsekwencją mogą być groźne objawy ogólnoustrojowe (np. wstrząs anafilaktyczny, choroba posurowicza, gorączka). Niekiedy występuje również reakcja skierowana przeciwko poszczególnym tkankom lub narządom, np. układowi oddechowemu lub krwiotwórczemu. Wykazano, że u chorych nadwrażliwych na leki bardzo często występuje niedokrwistość, granulocytopenia i trombocytopenia. Niektóre preparaty, jak np. sedromid, uszkadzają płytki krwi lub doprowadzają do produkcji przeciwciał przeciw własnym tkankom chorego – dochodzi wtedy do zjawiska określanego jako autoimmunizacja. W przebiegu leczenia nifurantoiną potwierdzono natomiast występowanie silnych skurczów oskrzeli i ostrego zapalenia płuc, któremu towarzyszy wyraźne powiększenie węzłów chłonnych.

Warto również zwrócić uwagę na leki przeciwhistaminowe zapobiegające objawom przeziębienia, grypy i kataru siennego. Zmniejszenie wydzielania histaminy może powodować senność, dlatego szczególne środki ostrożności należy zachować w trakcie obsługi pojazdów mechanicznych. Za alergicznym tłem reakcji na leki przemawiają również specyficzne objawy uboczne, towarzyszące terapii salicylanami bądź sulfonamidami. Konsekwencją stosowania tych leków może być ostre zapalenie wątroby, eozynofilia oraz wykwity skórne. Obecnie brak jest jednak wystarczających dowodów, potwierdzających w tym przypadku zależność od reakcji: antygen – przeciwciało.


Skórne reakcje polekowe

Na szczególną uwagę zasługują najczęściej spotykane w praktyce klinicznej skórne odczyny polekowe (np. pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy, plamica, rumień, wyprysk kontaktowy). Warto zaznaczyć, że zmiany tego typu nie są charakterystyczne dla konkretnego preparatu, a dany związek może powodować różne odczyny morfologiczne. Do leków mogących wywołać pokrzywkę na drodze immunologicznej zalicza się przede wszystkim penicylinę oraz inne antybiotyki ß-laktamowe. Odmiennym przykładem jest tzw. pseudoalergiczna pokrzywka aspirynowa związana z nietolerancją kwasu acetylosalicylowego. W ostatnich latach opisano również obrzęki naczynioruchowe występujące u pacjentów leczonych ACE – inhibitorami. Co ważne, objawy te nie mają podłoża alergicznego, uwarunkowane są natomiast wpływem na aktywność ważnych mediatorów procesu zapalnego (m.in. bradykininy i substancji P).

Klasycznym przykładem skórnej reakcji alergicznej typu późnego jest wyprysk kontaktowy. Podłożem zmiany jest alergen, z którym chory zetknął się uprzednio w życiu codziennym. Częste uczulenia na maści i krople do oczu zawierające penicylinę spowodowały całkowity zakaz stosowania tego antybiotyku zewnętrznie. Należy zwrócić uwagę, że do podobnych objawów prowadzą alkohole wełny owczej, wchodzące w skład lanoliny i euceryny – dwóch popularnych podłoży maściowych stosowanych w recepturze aptecznej.

W związku z bardzo szerokim stosowaniem kortykosteroidów okazało się, że i one mogą być czynnikiem alergizującym, powodując niekiedy nawet objawy ogólnoustrojowe. Zjawisko dotyczy najczęściej pacjentów z owrzodzeniami podudzi, w obrębie których związki te wchłaniane są szczególnie łatwo. Ze względu na działanie przeciwzapalne kortykosteroidy na ogół maskują kliniczne cechy wyprysku kontaktowego. Potwierdzono, że zmiany te mają charakter przewlekłego zapalenia skóry, a pacjenci z reguły nie zgłaszają się do lekarza z powodu zaostrzeń, lecz braku poprawy po zastosowanym leczeniu. Są to kluczowe przyczyny sprawiające, że do niedawna często przeoczano wystąpienie uczulenia kontaktowego na kortykosteroidy.


Rozpoznanie i farmakoterapia

Rozpoznanie alergii na leki opiera się na wywiadzie i badaniu fizycznym. Kryteria diagnostyczne alergii polekowych:


1. Objawy reakcji nie mają związku z aktywnością farmakologiczną leku.
2. Objawy występują po minimalnej dawce leku.
3. Od chwili pierwszego podania leku do wystąpienia objawów mija co najmniej okres 5-7 dni.
4. Powtórne podanie leku wywołuje szybki nawrót objawów klinicznych.
5. Reakcje indukowane są przez leki o podobnej strukturze chemicznej.


W przypadku podejrzenia wystąpienia nadwrażliwości na penicylinę można wykazać przeciwciała za pomocą testów skórnych. Niepożądanym odczynom można zapobiec, zbierając dokładnie wywiad w czasie hospitalizacji pacjenta, rozważając zastąpienie leku uczulającego preparatem alternatywnym oraz unikając polipragmazji, która istotnie zwiększa ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. Należy również pamiętać o reakcjach krzyżowych, jakie mogą wystąpić w przypadku leków o podobnej strukturze chemicznej.

Autor: mgr farm. Michał Pstrągowski

Komentarze