Pod pojęciem „błonnik pokarmowy” kryje się obszerna grupa polisacharydowych składników odżywczych o niskim indeksie glikemicznym, obejmująca m.in. celulozy, hemicelulozy, gumy, ligniny i pektyny. Żywność bogata w te frakcje, poprzez wiązanie wody w przewodzie pokarmowym, zapobiega zaparciom i bólom towarzyszącym hemoroidom.

Niedobór błonnika w dziennej racji pokarmowej uważa się za jeden z podstawowych czynników decydujących o rozwoju otyłości. Potwierdzono, że spożywanie pokarmów o wysokiej zawartości włókna roślinnego powoduje, że uczucie sytości odczuwane jest znacznie wcześniej, zanim zostanie dostarczona organizmowi nadmierna ilość energii (w przybliżeniu 1 g włókna pokarmowego zmniejsza wchłanianie energii z pożywienia o 0,17 proc., zwiększając masę kału o 3,5g).

W przypadku populacji polskiej głównym źródłem błonnika pokarmowego jest zboże. Wykazano, że włókno zbożowe jest skuteczniejszym czynnikiem zapobiegającym chorobom nowotworowym w obrębie przewodu pokarmowego niż substancje balastowe pochodzące z warzyw i owoców. Uwarunkowane jest to tworzeniem znacznie większej ilości kwasu masłowego – dodatkowego czynnika przeciwdziałającego rozwojowi raka jelita grubego, a także zmniejszeniem zawartości wolnego amoniaku. Badania przeprowadzone na grupie 40 tys. mężczyzn wykazały, że codzienna, wysoka dawka błonnika redukuje o 40 proc. ryzyko wystąpienia choroby wieńcowej serca, przy czym najkorzystniejszy efekt zaobserwowano w przypadku spożywania bogatoresztkowych produktów zbożowych.

Celulozy i pektyny ograniczają również wchłanianie metali ciężkich, pestycydów i toksycznych metabolitów substancji leczniczych. Wiążą także cholesterol, co pośrednio przyczynia się do jego obniżenia poziomu w surowicy. U osób stosujących preparaty z błonnikiem odnotowano spadek nie tylko ogólnego poziomu cholesterolu czy triglicerydów, ale też korzystne zmiany w proporcjach LDL i HDL. Autorzy badań zaznaczyli, iż preparaty na bazie włókna roślinnego działały bardziej wszechstronnie niż leki obniżające poziom cholesterolu, które powodowały spadek poziomu LDL, natomiast nie wpływały na poziom HDL.

Wykazano, że niektóre rodzaje włókna pokarmowego spowalniają proces opróżniania żołądka, opóźniając tym samym nasilenie glikemii posiłkowej i zmniejszając tempo wydzielania insuliny. Jest istotne dla diabetyków, ponieważ dieta bogata w błonnik pokarmowy przeciwdziała gwałtownym spadkom glukozy, co z kolei znacznie pobudza łaknienie.