Ból to subiektywne, negatywne wrażenie zmysłowe. Bodziec bólowy jest sygnałem dla naszego organizmu o istniejącym procesie zapalnym, rozwijającej się chorobie, czy też uszkodzonej tkance. Za odczuwanie bólu i adaptację do zmian środowiska odpowiedzialne są receptory opioidowe. Rozróżniamy trzy klasy receptorów bólu: μ (mi), δ (delta) i κ (kappa), których naturalnymi ligandami są: endogenne peptydy (endorfiny, enkefaliny, dynorfiny i neodynorfiny), które regulują odczuwanie bólu na poziomie mózgowia i rdzenia kręgowego. Egzogennymi substancjami chemicznymi, które wykazują duże powinowactwo do receptorów opioidowych, są narkotyczne leki przeciwbólowe. Ta grupa leków ma dwa główne mechanizmy działania:

• presynaptycznie hamują uwalnianie neuroprzekaźników bólu,
• doprowadzają do hiperpolaryzacji neuronów, co stanowi postsynaptyczną inhibicję.

Ze względu na mechanizm działania narkotyczne leki przeciwbólowe dzielimy na:

• narkotyczne leki przeciwbólowe o działaniu agonistycznym,

• narkotyczne leki przeciwbólowe o działaniu agonistyczno-antagonistycznym.

Narkotyczne leki przeciwbólowe o działaniu agonistycznym – czyste opioidy

Morfina

Głównym przedstawicielem tej grupy jest morfina – alkaloid fenantrenowy znajdujący się w opium. Jej silne działanie przeciwbólowe znano już w starożytności. Znana jest w postaci preparatów: Vendalretard, Doltard, Kapanol, Morphinisulfas – amp. MST continua, Skenan. Wykazuje silne działanie hamujące ośrodkowy układ nerwowy. Łącząc się z receptorami opioidowymi, powoduje, iż kora mózgu staje się niewrażliwa na dochodzące z obwodu impulsy nerwowe, a co za tym idzie, wrażenie bólu zostaje zahamowane. Morfina jest silnym lekiem przeciwbólowym; podawana doustnie, podskórnie, domięśniowo, dożylnie, nadoponowo czy podoponowo wykazuje silne działanie przeciwbólowe i przeciwkaszlowe. Wskazaniem do stosowania morfiny są bóle o różnej etiologii, o silnym lub bardzo silnym natężeniu: bóle zawałowe, niedokrwienie mięśnia sercowego, bóle przy ciężkich urazach klatki piersiowej z uszkodzeniem płuc lub oskrzeli. Jest ona podstawowym lekiem zalecanym przez WHO w zwalczaniu bólów nowotworowych.

Morfina wpływa depresyjnie na ośrodek oddechowy, często powoduje uporczywe zaparcia, wymioty i nudności. Może wywoływać nadmierne uspokojenie chorego, senność, niepokój, zmiany nastroju, suchość w jamie ustnej, trudności w oddawaniu moczu, zawroty głowy. Przy systematycznym podawaniu prowadzi do wytworzenia zależności lekowej, a to może doprowadzić do uzależnienia i nałogu. Dawkę morfiny dobiera się indywidualnie, lek stosuje się w stałych odstępach co 12 godzin.