W Europie zastosowanie roślin leczniczych w terapii chorób mózgu opisano dopiero w XVII wieku. Na „chorobę słabego mózgu” polecano szałwię lekarską, a liść melisy lekarskiej (Foilum Melissae) używano do „czyszczenia mózgu i polepszenia pamięci”. Współcześnie przeprowadzone badania medyczne wpływu wyciągów melisy na pacjentów z ubytkami pamięci, uwagi i koncentracji, jak również z trudnościami w zasypianiu o podłożu nerwicowym, wykazały poprawę ich funkcji poznawczych. U osób z chorobą Alzheimera (postać łagodna lub umiarkowana), leczonych wyciągiem z melisy udokumentowano zmniejszenie objawów ekscytacji.

Kolejnym surowcem chętnie zażywanym  przez osoby w podeszłym wieku są bulwy czosnku (Bulbus Allii sativi). Czosnek jest bardzo często stosowany w zakażeniach górnych dróg oddechowych, przewodu pokarmowego, układu moczowego oraz w podwyższonej zawartości lipidów we krwi i ciśnieniu krwi. Ponadto surowiec ten ma opinię środka ogólnie wzmacniającego, rewitalizującego i przedłużającego młodość oraz sprawność psychofizyczną człowieka. To wielokierunkowe działanie jest możliwe dzięki różnorodnym składnikom czosnku, takim jak: witaminy, pierwiastki śladowe i inne biokatalizatory.

Zasadniczym mankamentem tej rośliny jest jej charakterystyczna woń. Niestety, naukowcy nie pozostawiają nam złudzeń: wyciągi czosnkowe dla zapewnienia efektu terapeutycznego muszą zawierać połączenia siarkowe o intensywnym zapachu. Bezwonne produkty, nawet gdy zawierają prekursory alicyny, są farmakologicznie nieaktywne. Zalecane dzienne dawki czosnku to równowartość 2-4 g świeżego surowca w dawkach podzielonych.

Działania niepożądane i interakcje

Rekomendując pacjentowi opisane powyżej surowce, należy pamiętać o możliwości wystąpienia działań niepożądanych czy interakcji z innymi lekami. Trzeba pamiętać, iż osoby w podeszłym wieku stosują wiele leków wydawanych na podstawie recepty lekarskiej oraz  leków OTC, suplementów diety, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego o wielokierunkowym działaniu oraz że bardzo często zażywają leki przeciwbólowe. Miłorząb japoński stosowany jednocześnie przez długi czas z niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi (ibuprofen, diklofenak, ketoprofen) nasila działanie drażniące błony śluzowej żołądka i może wywołać krwawienie z przewodu pokarmowego. Nie należy łączyć preparatów miłorzębowych z innymi antykoagulantami, np. warfaryną czy acenocumarolem (spontaniczne krwawienia). Stosowane z inhibitorami monoaminooksydazy (moklobemid) wzmagają działanie tych leków, zwiększając ryzyko działań niepożądanych.

Korzystną interakcję natomiast obserwowano przy równoczesnym podawaniu wyciągu z miłorzębu i cyklosporyny A (obniżenie nefrotoksyczności cyklosporyny). Preparaty żeń-szenia też wchodzą w interakcje z wieloma substancjami: mogą nasilać działanie leków przeciwdepresyjnych (inhibitorów monoaminooksydazy) i powodować wzrost stymulacji psychoaktywnej; stosowane równocześnie ze stymulatorami centralnego systemu nerwowego, np. kofeiną, nasilają ich działanie, powodując pobudzenie, nieregularny rytm serca, pocenie się. Żeń-szeń nie powinien być także zażywany przez osoby cierpiące na cukrzycę i leczone preparatami insuliny, metforminy czy akarbozy (żeń-szeń nasila hipoglikemię, wzmagając działanie leków). Obserwowano także interakcje tego surowca z preparatami hormonalnymi (przyspiesza ich metabolizm).

Fitoterapia żeń-szeniem jest przeciwwskazana u osób cierpiących  na nadciśnienie. Roślina ta może niwelować działanie amlodypiny, diltiazemu, enalaprylu, kaptoprylu. Natomiast czosnkowych maceratów olejowych nie zaleca się przyjmować podczas stosowania leków przeciwzakrzepowych, a należy zachować ostrożność stosując je z NLPZ pochodnymi kwasu salicylowego i innymi lekami zmniejszającymi krzepliwość krwi, np. z warafryną. Czosnek zażywany z paracetamolem powoduje wzrost ryzyka uszkodzenia wątroby.

Bibliografia

1. Lamer-Zarawska E., Fitoterapia i leki roślinne w geriatrii, PZWL, Warszawa 2009.
2. Jarosz M., Suplementy diety a zdrowie. Porady lekarzy i dietetyków, PZWL, Warszawa 2008.
3. Nowak G., Surowce roślinne stosowane w wyczerpaniu psychofizycznym i stresie, „Herba Polonica”, Vol. 55, No 2, 2009.